०९ नोव्हेंबर, २०१४

से नो टू जंक

आजच्या लोकसत्ता - लोकरंग पुरवणीतील वैद्य सुचित्रा कुलकर्णी यांचा आहारावरचा लेख फारच छान.

http://www.loksatta.com/lokrang-news/to-stop-acidity-1039776/?nopagi=1

त्यातील काही महत्त्वाची वाक्ये अशी:
आजची बाल आणि युवा पिढी यांचा आहार पोषक नाही हेच खरं आहे. चॉकलेट्स, वेफर्स, आइस्क्रीम, पाव, बेकरीचे म्हणजे मद्याचे पदार्थ, शीतपेये, पाणीपुरी-शेवपुरी असे चाट पदार्थ, बर्गर, विविध चवींचे सॉस, मिओनीज, न्यूडल्स या सगळ्या पदार्थामध्ये शरीराला वापरता येतील असे पोषक घटक नगण्य असतात. यातले काही पदार्थ तर नैसर्गिक नाहीतच, कृत्रिम आहेत. त्यामुळे त्यांचं काय करायचं हे शरीराला कळतच नाही. त्यातलाच काही भाग ते नाइलाजानं ठेवून घेतात, (रमीच्या डावात हवी ती पानं येत नसतील तर आपण नाही का आलेली निरुपयोगी पानं ठेवून घेतो..) साठवतात आणि वजन वाढू लागतं.

मुलांच्या लहानपणापासूनच पालकांनी जागरूक राहायला नको का? लाड म्हणून, आम्हाला मिळालं नाही म्हणून, सगळं खाण्याची सवय हवी म्हणून, जवळ पैसे आहेत म्हणून, मुलांना आवडतं म्हणून - अशी तद्दन भंकस कारणं पुढे करून या कचऱ्याची/ विषाची चटक मुलांना कोण लावतं? आई-बाप झाल्यावरही आपल्याला जर आहाराबाबत योग्य-अयोग्य ठरवता येत नसेल, तर बिचाऱ्या मुलांना इतक्या लहान वयात सांगितल्याबरोबर ते कळेल आणि वळेल अशी अपेक्षा आपण कशी काय करू शकतो? मग यावर उपाय काय? तर या पदार्थांना उत्तम पर्याय असे घरगुती, ताजे, पोषक आणि चविष्ट पदार्थ सगळ्या मातांनी ते बनवले पाहिजेत.

सायलीसारख्या मुलींच्या अग्नीची वाट लावणारा मुख्य घटक म्हणजे व्यायामाचा अभाव. 'मार्कांच्या स्पर्धेत उतरवलेल्या आपल्या पाल्यानं अभ्यासाशिवाय इतर कुठलेही 'फालतू' उद्योग (व्यायाम, घरकाम, स्वतःची कामं, खेळ, चालत शाळेत जाणं) केलेले आजच्या महत्त्वाकांक्षी पालकांना अजिबात खपत नाही.

औषधं, पंचकर्म याद्वारे इलाज करता येतात. पण ते खूप वेळखाऊ असतात आणि रुग्ण ते गांभीर्यानं घेत नाहीत. लहानपणापासून योग्य आहार ठेवला तर कित्येक आजारांपासून आपल्या मुलांना दूर ठेवता येऊ शकतं. आरोग्याच्या बाबतीत नेहमीच 'तहान लागण्यापूर्वी विहीर खणणे' इष्ट. 
_____

खरोखर डोळ्यात अंजन घालणारा लेख आहे हा.
मुळातूनच सगळा वाचायला हवा असा.

जंक फुड खाण्यापूर्वी मी माझीच अशी समजूत करून घेत असे की "कधीतरी खायला काय हरकत आहे? आपण काय रोज थोडीच खातो ह्या गोष्टी?" पण आता हिशोब करतो तेव्हा लक्षात येते की जंक फुडचे हजारो प्रकार. एकच ईश्वर पण त्याची खूप नावे, तसा काहीसा हा प्रकार. वर्षातून एक, दोनदाच खायचे म्हटले तरी कित्येक वर्ष पुरतील इतक्या व्हरायटीने सगळे मॉल ओथंबून वाहताहेत. यातून बाहेर पडायचा एकच उपाय, "से नो टू जंक फूड" गाई म्हशींसकट सगळं प्राणी जगत आपलं अन्न ओळखतं आणि बाकीच्या गोष्टींना तोंड लावत नाही. आपण मात्र पुढे येईल ते पोटात ढकलतो! आहार हाताबाहेर जाण्यास आपले संस्कारही कारणीभूत आहेत. यातील मुख्य नऊ:

१) पानात काहीही टाकायचं नाही.
२) सगळं पचलं पाहिजे, नसेल पचत तर सवय करायची.
३) रोज नाही, पण कधीतरी खायला काय हरकत आहे?
४) शिपीभर अन्न पातेल्यात उरता कामा नये. केलेलं सगळं संपलं पाहिजे.
५) तो बघ. तुझ्या एवढाच आहे. पण त्याचे खाण्यापिण्याचे काही नखरे नाहीत. एकदम आदर्श मुलगा !
६) आपल्यात (आपल्या जातीत) हे खात नाहीत किंवा हा पदार्थ असाच करतात.
७) असली थेरं इथे चालणार नाहीत. खाण्यापिण्यावर असा खर्च केला असता तर आमचा संसार झाला असता का?
८) पालेभाजी धुवा, निवडा, चिरा म्हणजे खूप व्याप. पालेभाजीला श्रम आणि वेळ जास्त लागतो. त्यापेक्षा वांगं, बटाटा, भेंडी अशा फळभाज्या बर्‍या पडतात करायला. त्यालाही वेळ नसेल तर नाक्यावर मिळतात हल्ली सगळ्या भाज्या, रेडिमेड. ४० रुपये प्लेट म्हणजे थोड्या महाग पडतात, पण वेळ (त्यापेक्षा श्रम) वाचतात. ते महत्त्वाचे.
९) आज मिळतंय ते खाऊन घे. उद्या कदाचित हे देखील मिळणार नाही.

काही दुकानांमध्ये "कृपया इन शब्दोंका प्रयोग मत किजीये" अशी विनंती करणारा एक फलक असतो. त्यात "पहचानता नहीं क्या? , पैसा कल देता हूं, लिख लेना" अशी वाक्ये असतात. तसा घरात एक बोर्ड बनवायला हवा. वर दिलेली ९ वाक्ये उच्चारू नयेत असा!

१० जुलै, २०१४

नवीन प्रकारचा गरम मसाला

पंच फोरन हे पाच मसाल्यांचे मिश्रण पूर्व भारतात विशेषतः बंगालमध्ये वापरले जाते. यात बडीशेप, मेथी, जीरे, मोहरी आणि कलोंजी या बिया समप्रमाणात भाजून त्याची पूड करतात. हा मसाला, गरम मसाल्यासारखाच कुठेही वापरता येतो. यात मेथीचे दाणे थोडे कमी घातले तरी चालतात. (इतर मसाल्यांच्या मानाने निम्मे). हा मसाला स्वादीष्ट तर आहेच पण आरोग्यासही हितकारक ठरतो. कलोंजीच्या बिया महाराष्ट्रात फारशा वापरात नाहीत. पण आता त्या सगळीकडे मिळतात. हायपरसिटी किंवा डी-मार्ट मध्ये तर हमखास. तर मग ट्राय करुया पंच फोरन.

०३ जुलै, २०१४

भविष्यातील नवी आव्हाने

जीवघेणी स्पर्धा, वैचारिक कट्टरता आणि भविष्याबद्दलची अनिश्चितता या तीन गोष्टींशी नवीन पिढीला सामना करावा लागणार आहे. खूप स्पर्धा निर्माण झाली की तिला गळेकापू (cut throat) म्हणतात. "गळेकापू" या शब्दातच हिंसा आहे. अशी स्पर्धा केल्याशिवाय पुढे जाता येणार नाही असे प्रत्येकाच्या मनावर बिंबवले जात आहे आणि त्यामुळे ज्याला त्याला जिथे तिथे घुसण्याची घाई झाली आहे. विरोध सहन न होण्याची असहिष्णुता ही आहे आजची नवीन फॅशन. धर्म, जात, भाषा या सर्व बाबतीत कडवेपणाचा स्विकार केला तर काय होईल? आपल्या अनुभवाचा परीघ लहान होत जाईल. आपण आपल्याच नकळत संकुचित विचारांचे बनू आणि आपलेच नुकसान होईल. इंग्रजीला विरोध केला तर तंत्रन्यानात मागे पडू. "लुंगी हटाव" अशी घोषणा देत दाक्षिणात्यांना विरोध केला तर तिकडच्या सुंदर मंदिरांचा आणि भोजनाचा आस्वाद घेताना आपण काहीतरी चुकीचे करत आहोत असे आपल्याला वाटेल. हिंदू धर्मात अनेक जाती/ पंथ आहेत. प्रत्येकातून काहीतरी शिकण्यासारखे आहे. प्रजापिता ब्रम्हाकुमारीचा पंथ असेल तर त्यातून स्वच्चता आणि अन्नाची शुद्धता शिकता येईल. रामदेव बाबाकडून योग शिकूया तर पंढरीच्या वारकर्‍यांकडून समानता आणि निर्व्यसनी रहायला शिकेन अशी द्रूष्टी हवी. आता त्या पंथातही काही चुकीच्या गोष्टी होत असतीलच, पण आपली नजर फक्त जे उज्जव आणि भव्य असेल त्याकडे हवी. काय स्वीकारायचे ते शिकायला हवे. ड्न्य्हानेष्वरीत फार सुंदर उपमा आहे. गाईच्या आचळाला चिकटलेले गोचीड काय पिते? तर रक्त. दुधाच्या इतके जवळ राहून दूध न पिता रक्त पिण्याची बुद्धी गोचीडाला का व्हावी? आपल्याही आजूबाजूला मंगल, उदात्त, भव्य आणि आशादायक गोष्टी आहेत त्या न पाहता फक्त कचराच का पाहायचा?

आज अशी परिस्थिती आहे की भविष्यात सगळं चांगलंच होईल असं ग्रूहीत धरून चालता येणार नाही. कदाचित काही जुनी माणसं म्हणतात तसं "गेले ते दिवस बरे होते" असे म्हणण्याची देखील वेळ येऊ शकते. पण कशाही परिस्थितीला तोंड देता आले पाहिजे. सुखाच्या आणि दु:खाच्या लाटांमधून पोहून कसं पार व्हायचं याचं शिक्षण आपल्याला मिळालं पाहिजे. ते घरी, शाळेत, क्लासमध्ये आणि जगाच्या शाळेत असं शिक्षण मिळतं. ते शिकता मात्र आलं पाहिजे. आपल्याला ते शिकता येत नाही याचं महत्त्वाचं कारण आपल्याला त्या न्यानाबद्दल व ते शिकवणार्‍या गुरुंबद्दल आदर नसतो. गीतेमध्ये कृष्णाने सांगितले आहे की "इदं तु ते नातपस्काय, नाभक्ताय कदाचन". भक्ति आणि तपस्वी नसेल त्याला हे सांगू नको. का? कारण अशी लोकं आपल्यालाच शिकवतील आणि आपला मुद्दा कसा चूक याचा कीस काढत बसतील. म्हणतात ना, "तुटे वाद, संवाद तो हीतकारी". वाद नको, संवाद हवा, ज्यात दोघांनाही काहीतरी लाभ होईल. संवाद वाढवायचा तर मन आकाशासारखं खुलं ठेवायला हवं. कुजक्या डोक्यानं जे होतं त्याला भांडण, वितंडवाद म्हणतात आणि त्याचं पर्यवसन द्वेष आणि मत्सरात होतं. मला असं सांगितलं गेलं आहे की हल्ली शाळेत शिक्षक वर्गावर येतात आणि विद्यार्थांकडे न बघता शिकवतात मग निघून जातात. जर संवाद साधला नाही तर ते एकतर्फी शिक्षण होईल. त्यातून कदाचित मुले पास होतील पण ती विकसित, जबाबदार आणि लोकप्रिय नागरिक बनणार नाहीत.
भविष्यातील नवी आव्हाने स्विकारण्याची शक्ति आणि बुद्धी आपल्या सर्वांना मिळो अशी मी देवाकडे प्रार्थना करतो.

०५ जुलै, २०१३

विद्यार्थीदशेतील प्रवेशाचे स्वागत


माझा सगळ्यात पहिला सल्ला म्हणजे बोलताना शिव्या देता कामा नये. प्रत्येकाचा आदर करायला हवा. आपण जेव्हा शिवी देतो तेव्हा संवादाचा एक मोठा मार्ग आपण आपल्या हाताने बंद करतो. संवाद संपला की शिक्षण संपतं. आणि शिक्षण संपलं की माणूस म्हातारा बनतो. म्हणून शिव्यांपासून लांब राहा. जर सगळे मित्र असंच बोलत असतील तर कोणाशीही मैत्री न करता एकटं राहायची तयारी ठेवा. कोणत्याही धर्मात सुसंगतीचे महत्त्व सांगितले आहे ते यासाठीच.

दुसरी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे सतत शिकत राहा. आणि शिकण्यासाठी चांगली शाळा, चांगलं कॉलेजच पाहिजे असं नाही. आपल्या आजूबाजूचं जग हीच एक मोठी शाळा आहे. एका कवीने म्हटले आहे. "जग हे बंदिशाळा, जग हे बंदिशाळा ! कुणी न येथे भला चांगला, जो तो पथ चुकलेला" जग म्हणजे एक तुरुंग आहे असं वाटणं ही कविकल्पना आहे. जग म्हणजे बंदिशाळा नव्हे तर एक मोठी शाळा म्हणजे university  आहे. ज्यात वाईट लोकं आहेत तशीच चांगली लोकं आहेत. एरवी चांगली वागणारी लोकं काहीवेळा भलतंच वागतात, बोलतात. त्यामागेही काहीतरी कारण असतं. प्रत्येक माणसाचा स्वतःचा असा "पॉइन्ट ऑफ व्ह्यू" असतो. तो समजावून घेणं म्हणजे जगाच्या युनिव्हर्सिटीत शिकण्यासारखं आहे. रिक्षा ड्रायवरकडून ट्राफिकमधून मार्ग कसा काढायचा हे शिकूया. वाण्याच्या दुकानात किंवा मॉलमध्ये काम करणाऱ्यांकडून वजन कसं करायचं आणि वेगवेगळ्या आकाराच्या वस्तू व्यवस्थित कशा पॅक करायच्या हे नुसतं बघून शिकता येतं की नाही? कधी मोठ्या हॉटेलात गेलो तर तिथली स्वच्छता आणि टिश्यू पेपरचा वापर कसा करायचा हे शिकण्यासारखं वाटत नसेल तर आपण आदर्श विद्यार्थी बनू शकणार नाही. हे शिकून काय करायचं आहे? मला काही हॉटेलात काम करायचं नाही, असा द्रूष्टीकोन ठेवू नका. शिक्षण कधीही वाया जात नाही. ते कधीना कधी आपल्या उपयोगी पडतं.

तिसरी लक्षात ठेवण्यासारखी गोष्ट म्हणजे तंत्रज्ञान फार झपाट्याने विकसित होत आहे आणि त्याचा वेग यापुढे सतत वाढत राहणार आहे. त्यासाठी नवीन तंत्रज्ञानाचा स्वीकार मोकळ्या मनाने करायला हवा. मोबाईल आणि इंटरनेट ही या टेक्नोलॉजीची साधने आहेत. ती वापरायला शिकायला हवे. पण त्यांच्या आहारी जाता कामा नये. फेसबुक म्हणजे काही जग नव्हे. फेसबुकवर "लाईक" करणारी लोकं प्रत्यक्षात "हेट" करतात. हे समजेपर्यंत काही वेळा उशीर होतो. आभासी जग आपल्यापरीने आनंद देत असते पण तो आनंद व्यसनातून मिळणार्‍या आनंदासारखा क्षणिक असतो. अशा आनंदाचा शेवट चटकन आणि दु:खकारक होऊ शकतो. म्हणून तंत्रज्ञान वापरताना त्याचा उपयोग नवीन गोष्टी शिकण्यासाठी आणि आपलं जीवन अधिक व्यवस्थित आणि "ऑर्गनाइज्ड" व्हावा यासाठी केला पाहिजे. त्यासाठी इंटरनेटवर इमेल आहे, कॅलेंडर आहे, आपला डेटा कायमचा सुरक्षित ठेवण्याचीही सोय आहे. हे सर्व न वापरता फेसबुकवर वेळ घालवणं आणि कॉम्प्युटरवर गेम खेळणं म्हणजे एखादं विमान विकत घेऊन त्याचा उपयोग आकाशात उडण्यासाठी न करता घसरगुंडी म्हणून वापरल्यासारखं आहे.

चौथा नियम जो आपण लहानपणापासून पाळायला हवा, तो म्हणजे आपला रोजचा खर्च एका कागदावर लिहायचा. मी हा नियम फार उशिरा शिकलो. त्यापूर्वी आपण वायफळ खर्च करत नाही मग आपल्याला पैसे का पुरत नाहीत असा मला नेहमी प्रश्न पडायचा. मग मी संध्याकाळी किंवा रात्री दिवसभरात केलेला खर्च एका कागदावर लिहायला लागलो. मग माझ्या लक्षात आले की रिक्षावर इतका खर्च का होतो? कारण निघायला उशीर झालेला असतो. सकाळी लवकर उठलो तर लवकर निघता येईल आणि मग रिक्षा, बस किंवा चालत स्टेशनपर्यंत जाण्याचा पर्याय निवडता येईल. खर्च लिहिण्याची ही सवय खूप फायदेशीर आहे. पुढे मोठ्या कंपन्यात काम करताना व्हाऊचर वगैरे भरताना त्याचा उपयोग होईल. मी खर्च लिहीण्यासाठी डायरी वगैरे न वापरता एक कागद वापरतो आणि तो लगेच फाडून टाकतो. कारण हा कागद घरच्यांच्या, विशेषतः वडिलांच्या नजरेस पडला तर खर्च लिहिण्याची ही वाईट सवय आपल्याला का लागली याचा विचार करावा लागेल.

भाषा मधूर आणि दुसर्‍याला आदर देणारी असायला हवी. शिक्षण कधीच संपत नाही आणि ते संपू नये. भावी काळ स्किल्ड लेबरचा असणार आहे. कोणतीच कला अंगात नसेल, कोणतेही व्यावसायिक शिक्षण नसेल, एखाद्या विषयात तज्ञ बनता आले नाही तर कॉम्पिटीशनमध्ये टिकणं कठीण होईल. म्हणून लहान / मोठी प्रत्येक गोष्ट समोर येईल त्या मार्गाने शिकता आली पाहिजे. आणि सगळ्यात शेवटचा आणि म्हणूनच महत्त्वाचा सल्ला म्हणजे दिवसभराचा खर्च रोजच्या रोज एका कागदावर लिहा.

भाषेची मधुरता, न संपणारं शिक्षण, तंत्रज्ञानात आघाडी आणि खर्चावर नियंत्रण ही आपली भविष्यातील चतु:सुत्री असली पाहिजे.

०३ जून, २०१३

बुद्धिवर ज्ञानाचा अंकुश!

मनोगतावर स्त्रियांच्या संशयी स्वभावावर एकाने (स्वानुभवावर आधारित?) लेख लिहिला आहे.

हिडिंबा आणि मेनका !

यात लेखकाच्या बायकोने भीम आणि विश्वामित्रचे उदाहरण देऊन लेखकाला कोणत्याही वयाच्या स्त्रीपासून लांब ठेवलेले दिसते. त्यांनी दिलेले दाखले अगदी बिनतोड आहेत आणि त्यांचा महाभारत व पुराणांचा अभ्यासही गाढा दिसतो. पण लेखकाने त्यांना उत्तर म्हणून लक्ष्मणाचे उदाहरण का दिले नाही? इतिहासात हिडिंबा आणि मेनका आहे तशीच सीताही आहे की!
विषयांतर होईल म्हणून तिथे प्रतिसाद न देता इथे माझे मत लिहितो. रामायणातील एक सुंदर प्रश्नोत्तर हे या संशय पिशाच्चावरचा उतारा आहे. लक्ष्मणाला विचारण्यात येते...
अग्निकुण्डसमा नारी घृतकुण्डसमः पुमान| पार्श्वे स्थिता सुन्दरी चेत् कस्य नोच्चलते मनः॥
अग्नि जवळ आला की तूप वितळते तशी अग्निकुंडासारखी सुंदरी समोर असताना कुणाचे मन विचलित होत नाही?

त्यावर दिलेले लक्ष्मणाचे उत्तर पाहा:
मनो धावति सर्वत्र मदोन्मत्तगजेन्द्रवत्‌| ज्ञानांकुशसमा बुद्धिस्तस्य नोच्चलते मनः॥
मन मदोन्मत्त हत्तीसारखे धावते पण ज्याच्या बुद्धिवर ज्ञानाचा अंकुश आहे त्याचे मन विचलित होत नाही.

तात्पर्य: सगळ्याच स्त्रिया "तशा" नसतात. सगळेच पुरूष "तसे" नसतात. स्त्री पुरुषांच्या नात्यात वैषयिक नात्यापलिकडे खूप काही असते जे दोन भिन्नलिंगांच्या सहजीवनाला उपयुक्त असते. काही वेळा स्त्रियांच्या नजरेने एखाद्या विषयाकडे पाहता येते त्यामुळे आधी न दिसलेले कंगोरे दिसू लागतात. "कायम संशय" हा वैवाहिकच नव्हे तर कोणत्याही नात्यात धोकादायक ठरू शकतो!

२८ डिसेंबर, २०१२

युनिकोडमधील बग

मुळाक्षराचा पाय मोडता येतो. पण त्याला स्वर लागल्यानंतर त्याचा पाय मोडता येत नाही. पण युनिकोडमानकात असे करता येते असे दिसते. उदा...
खाली पाय मोडका "र" दिला आहे तो बरोबर आहे.
र्
पण "रा" चा पाय मोडणे देखील शक्य असे असे दिसते.
 रा्

अधिकारा्ची यात जो पाय मोडलेला आहे तो अस्थानी आहे. हा युनिकोडमधील दोष (बग) असावा.

२५ डिसेंबर, २०१२

मुक्त स्रोत थिसॉरस

ओपन ऑफिस / लिबर ऑफिसमध्ये थिसॉरस वापरून शब्दांचे अर्थ पाहू शकतो तसेच समानार्थी किंवा विरुद्ध अर्थी शब्द मिळवू शकतो.




बहुधा हाच शब्दसंग्रह वापरून समानार्थी शब्द एका राईट क्लिकवर आणलेले दिसतात.



मराठीमध्ये हे शक्य आहे का? माझ्या माहितीप्रमाणे अशी सुविधा बनवायला बराच वेळ / श्रम लागत असल्यामुळे अजून तरी असा प्रयत्न झालेला नसावा. मोफत आणि मुक्त स्रोत लायसन्सखाली वितरित करता येऊ शकेल असा थिसॉरस बनणे अत्यंत आवश्यक आहे.

_____

The relevant entry from th_en_CA_v2.dat file
ploy|2
(noun)|gambit|remark (generic term)|comment (generic term)
(noun)|gambit|stratagem|maneuver (generic term)|manoeuvre (generic term)|tactical maneuver (generic term)|tactical manoeuvre (generic term)
The relevant entry from th_en_CA_v2.idx file
ploy|12626348