ब्राह्मी लिपी आणि शून्याचा शोध

 कित्येक युरोपियन विद्वानांनी असा ग्रह करून घेतला आहे की हिंदू सुरवातीला लिहिणे जाणतच नसत,  त्यांनी हेही ठरविले की हिंदूंची प्राचीन लिपि (ब्राह्मी) ही हिंदूंनी तयार केली नसून त्यांनी ती इतरांकडून घेतली.  तीदेखील साधारण दोन हजार वर्षांपूर्वी. त्या आधी सर्व साहित्य मौखिक परंपरेने जतन होत असे. असे मानण्याचे कारण की कार्बन डेटिंग पद्धतीने शास्त्रमान्य पुरावा फक्त दोन हजार वर्षांपर्यंतचा मिळत आहे. त्या आधीचे काहीच शीलालेख वगैरे मिळत नाहीत. आता याला काय उत्तर देणार? मला माझ्या ४ ते ५ पिढ्यांपर्यंतच्या आजोबा - पणजोबांची नावे माहीत आहेत. त्या आधीच्या पूर्वजांची नावे मला माहीत नाहीत म्हणजे त्या आधी मला कोणी पूर्वजच नव्हते असा त्याचा अर्थ होतो का? 

माझा युक्तिवाद बालिश समजून सोडून देऊ.  कदाचित भारताचा अभिमान असल्यामुळे मी असे बोलत असेन. पण रायबहादुर पंडित गौरीशंकर हीराचंद ओझा यांनी लिहिलेल्या "प्राचीन भारतीय लिपिमाला" या पुस्तकाच्या प्रस्तावनेची सुरुवातच पहा त्यांनी कशी केली आहे...

 

प्राचीन काळी संस्कृति, सभ्यता व विद्येच्या क्षेत्रांत आर्यांनी अत्युच्च स्थान प्राप्त केले होते. आर्य संस्कृतीचे मूळ स्थानही आशिया खंड असून येथून सर्व जगात धर्म, विद्या, सभ्यता, संस्कृति वगैरेंचा प्रकाश पसरलेला आहे. आशिया खंडातील भारतीय, इराणी व असीरियन लोक आणि आफ्रिका खंडातील इजिप्शियन लोक हे खूपच उन्नतावस्थेला पोचले होते, पण काळाच्या प्रवाहात कोणाचीही स्थिति नेहमीच सारखी राहू शकत नाही. अनेक राज्यक्रांत्या होत होत अखेर इराण, असीरिया आणि इजिप्त हे देश आपल्या प्राचीन वाङ्मयापासून वेगळे पडले आणि त्यांचे वंशज आपल्या संस्कृतीला दुरावले. पण भारतातील आर्यांनी मात्र अनेक संकटे सोसूनही आपल्या प्राचीन सभ्यतेला आणि संस्कृतीला भूषणावह असे आपले बरेचसे प्राचीन वाङ्मय सांभाळून ठेवले. त्यामुळे जगाचे लोक आज विद्येच्या बाबतीत भारताचे कमी-अधिक प्रमाणात ऋणी आहेत.

त्यानंतर त्यांनी असे म्हटले आहे...

मानवाने आपल्या बुद्धीचा उपयोग करून सर्वात मोठी अशी जी दोन कामे करून ठेवली आहेत, ती म्हणजे भारताची ब्राह्मी लिपि व अर्वाचीन नागरी अंक व त्यांचा विकास. जगातील अत्यंत पुढारलेल्या लोकांच्या लिप्या या विसाव्या शतकातही अजून तशाच मागासलेल्या आहेत. ध्वनि व त्यांची सूचक-चिन्हे (अक्षरे) यांत मेळच नाही, त्यामुळे एकाच चिन्हाने अनेक ध्वनि प्रकट होतात, तर एकाच ध्वनीसाठी अनेक चिन्हे वापरली जातात. अक्षरांचा क्रमही शास्त्रीय असा मुळीच नाही. काही ठिकाणी तर अजूनही वर्णात्मक अक्षराऐवजी चित्रात्मक अक्षरेच वापरली जातात. मानवजातीला मिळालेल्या ज्ञानाच्या प्रारंभिक अवस्थेतून अजून त्या लिप्या मुळीच बाहेर आलेल्या नाहीत. पण भारताची लिपि ही हजारो वर्षांपूर्वीही इतक्या उच्च पदाला पोचली होती की जगातील एकही लिपि अजून तिच्या बरोबरीने श्रेष्ठतेत पुढे येऊ शकली नाही. फोनोग्राफचे ध्वनि व त्यांच्या तबकडीवरील चिन्हांचे जसे संबंध आहेत, नेमके तसेच संबंध या लिपीतील ध्वनि व लिखित अक्षरे यांच्यात आहेत. प्रत्येक आर्य ध्वनीसाठी वेगवेगळी चिन्हे असल्यामुळे आपण जसे बोलतो, तसेच नेमके यात लिहिले जाते व जसे लिहितो, तसेच बोलले जाते. संपूर्ण वर्णक्रम शास्त्रीय पद्धतीने ठरवून टाकला गेला आहे. इतके सौकर्य इतर कोणत्याही लिपीत नाही.

 जगाची अंक-विद्या प्राचीन काळात प्रारंभिक अवस्थेतच होती. कधी वेगवेगळ्या अंकांसाठी अक्षरेच लिहिली जात होती, तर कधी एकम्‌ची १ ते ९ पर्यंतची ९ चिन्हे, दहम्ची १० ते ९० पर्यंतची दुसरी ९ चिन्हे आणि शतम् व सहस्राचीही अशीच वेगवेगळी चिन्हे होती. आणि या २० चिन्हांनी फक्त एक लक्षापेक्षा कमीच संख्या मोजली जाऊ शकत असे. त्यामुळे अभिप्रेत असलेली संख्या फक्त त्या त्या  चिन्हांनी कळत असे. भारतातही अंकांचा हाच प्राचीन क्रम चालू होता, पण अशा क्लिष्ट अंकक्रमाने गणित विद्येत प्रगति करून घेणे अशक्य होते. म्हणून येथील लोकांनी अर्वाचीन अंकक्रम शोधून काढला. १ ते ९ पर्यंतचे ९ अंक आणि रिक्त स्थळ-सूचक 'शून्य' अशा १० चिन्हांनी आज संपूर्ण अंक-विद्येचे काम भागते. हा अंक क्रमही जगाने भारतापासूनच घेतला. अर्वाचीन काळात गणित विद्येची किंवा तिच्याशी संबंधित इतर शास्त्रांची जी प्रगति होऊ शकली, तीही या अंकक्रमामुळेच.

भारताच्या आर्यांची बुद्धि व विद्या किती प्रगत अवस्थेप्रत पोचली होती, याचे अनुमान वरील दोनच गोष्टींवरून केले जाऊ शकते. याच दोन विषयांसंबंधाने व त्यांच्या वेळोवेळच्या रूपांतरासंबंधाने माहिती व त्याचे विवेचन या पुस्तकात दिले आहे.

यानंतर ब्राह्मी लिपीची उत्पत्ती या लेखात ते म्हणतात...

पुढे चीनमध्येही संस्कृत-प्राकृतचे अध्ययन होऊ लागले. वेळोवेळी तेथील अनेक विद्वानांनी चिनी भाषेत बौद्ध धर्मासंबंधी अनेक ग्रंथांची निर्मिती स्वतः केली. त्यांत भारतासंबंधीही अनेक प्राचीन गोष्टी लिहिलेल्या आहेत. इ. स. ६६८ मध्ये बौद्ध विश्वकोष (फा युअन चु लिन्) तयार झाला. त्यात 'ललितविस्तर' यात म्हटल्याप्रमाणे ६४ लिप्यांची नावे दिली आहेत व पहिले नांव 'ब्राह्मी'चे आणि दुसरे खरोष्ठीचे (किअ-लु-से-टो क-लु-से-टो खरो-स-ट = खरोष्ठ) आहे. खरोष्ठी लिपीचा तपशील देताना असे म्हटले आहे की चिनी भाषेत या शब्दाचा अर्थ 'गाढवाचे ओष्ठ' असा होतो." त्या पुस्तकात निरनिराळ्या लिप्यांचे जे वर्णन दिले आहे, त्यांत म्हटले आहे की 'लेखनकलेचा शोध तीन दैवी शक्तीने संपन्न अशा आचार्यांनी केला असून त्या सर्वात प्रसिद्ध असे आचार्य 'ब्रह्मा' आहेत व त्यांची लिपि (ब्राह्मी) ही डावीकडून उजवीकडे वाचली जाते. दुसरे आचार्य किअ-लु (किअ-लु-से-टो = खरोष्ठचे संक्षिप्त रूप) आहेत व त्यांची लिपि उजवीकडून डावीकडे वाचली जाते. सर्वात कमी महत्त्वाचे आचार्य 'त्सं-की' आहेत. यांची (चिनी) लिपि ही वरून खाली, अशी वाचली जाते. ब्रह्मा व खरोष्ठ हे भारतात झाले आणि त्सं की चीनमध्ये. ब्रह्मा व खरोष्ठ यांना आपापल्या लिप्या देवलोकातून मिळाल्या आणि त्सं-की यांनी आपली लिपि पक्षी इत्यादींच्या पावलांच्या चिन्हावरून बनविली.    (रिपोर्ट ऑन एन्शंट एन्स्क्रीप्शन्स ऑफ सीलोन -  मॅक्समूलर Page 24) https://dn790003.ca.archive.org/0/items/ancientinscripti01mluoft/ancientinscripti01mluoft.pdf

जी लिपि डावीकडून उजवीकडे लिहिली जाते, तिचे प्राचीन नांव 'ब्राह्मी' असून जी लिपि उजवीकडून डावीकडे लिहिली जाते, तिचे नांव खरोष्ठी होते, हे या चिनी पुस्तकाच्या लेखावरून स्पष्ट होते. ब्राह्मी लिपि या देशाची स्वतंत्र व सार्वदेशिक अशी लिपि असल्यामुळेच जैन व बौद्ध ग्रंथही त्यातच लिहिले जाऊ लागले व म्हणूनच त्यांनी लिप्यांच्या नामावलीत तिचे नाव सर्वप्रथम दिले.

ब्राह्मी लिपी आणि शून्याचा शोध लावल्यावर पुढे करण्यासारखे काहीच न उरल्यामुळे भारतातील नंतरच्या पिढ्या झोपी गेल्या का? असा प्रश्न मला विचारला तर मात्र माझ्याकडे काही उत्तर नाही!

affix file modifications

दाखविणेत, देणेत, करणेत अशी क्रियापदांची रूपे आपण बोली भाषेत वापरत नसलो तरी लिखाणात आणि विशेषतः कायदेशीर लिखापढीत फार पूर्वीपासून वापरत वापरली जात आहेत. म्हणून ती स्पेलचेकच्या डेटाबेसमध्ये घ्यावी लागतील. त्यासाठी खाली दिलेल्या तीन सुधारणा अफिक्स फाईलमध्ये केल्या आहेत.

SFX M Y 44
SFX M णे विणे णे

Changed to:
SFX M Y 45
SFX M णे विणे णे
SFX M णे विणेत णे

SFX R Y 76
SFX R णे ाविणे/P णे

changed to:
SFX R Y 77
SFX R णे ाविणे/P णे
SFX R णे ाविणेत णे

SFX N Y 1
SFX N णे 0 णे

changed to:
SFX N Y 2
SFX N णे 0 णे
SFX N 0 त णे

हंस्पेलचा फायदा

हंस्पेलचा मला व्यक्तिशः काय फायदा झाला याचा मी विचार करतो तेव्हा मला एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते ती म्हणजे भाषेकडे पाहण्याची एक विशाल दृष्टी मला या प्रोजेक्टने दिली.  इंग्रजीत ज्याला  "birds eye view" म्हणतात अशी दृष्टी. म्हणजे बघा, तुम्ही जेव्हा विमानातून जमिनीकडे पाहता तेव्हा तुम्हाला शेकडो किलोमीटर परिसर एकाच नजरेत दिसतो.  गाव/ तालुका  वेगळे ओळखू येत नाहीत. जमिनीच्या हद्दीवरून होणारी भांडणे विमानातून पाहताना क्षुद्र वाटू लागतात.  आता असा विचार करा की तुमचे विमान आकाश ओलांडून अंतराळात गेले आहे. तिथून तर संपूर्ण पृथ्वी पाहता येते की नाही?  ह्या प्रोजेक्टने जवळपास संपूर्ण जगातील भाषा कवेत घेतल्या आहेत,  त्यातील आंतर-संबंध उलगडून दाखविले आहेत आणि त्यातील साम्यस्थळे अधोरेखित केली आहेत.  भाषेच्या अभ्यासकांना हंस्पेल हा विषय निदान २ मार्कांसाठी तरी ठेवला गेला पाहिजे असे मला वाटते. त्यातून भाषेकडे पाहण्याची एक वेगळी आणि विशाल दृष्टी मिळेल. तिचा आपल्याला इतर ठिकाणी देखील फायदा होईल. मी हिंदी भाषेतील स्पेल चेक बनविला, त्यावरून मायबोलीवरील एका सदस्याने टीकेचा अक्षरशः भडिमार केला तो येथे वाचता येईल.

https://www.maayboli.com/node/67422?page=4

वास्तविक हिंदी आणि मराठी एकाच भाषेपासून बनलेल्या असल्यामुळे त्यांचा एकमेकांवर प्रभाव पडत गेला आहे. एकमेकांना न संपवता सहजीवन जगता येणे वाटते तितके कठीण अजिबात नाही हे मी हंस्पेलच्या अभ्यासातून शिकलो.  भाषेचा भूतकाळ आणि त्याची वर्तमानाकडे झालेली वाटचाल याचा अभ्यास करणार्‍यांसाठी हा प्रोजेक्ट म्हणजे एक चांगले साधन आहे.

एखाद्याला कदाचित अतिशयोक्ती वाटेल पण पाणिनीच्या अष्टाध्यायी या ग्रंथानंतर भाषेला सूत्ररूपात मांडण्याचा हंस्पेल हा एक महत्त्वाचा प्रयोग आहे.  हंस्पेलच्या फॉरमॅटमध्ये कोणतीही भाषा बसविताना शब्दांचा ल. सा. वि. काढावा लागतो आणि त्याला टॅग जोडावा लागतो. पाणिनीने देखील अशाच प्रकारे संस्कृत भाषेची बांधणी केली त्यामुळे तिचा विस्कळीतपणा जाऊन त्याला बांधेसूदपणा आला. संस्कृतच्या अभ्यासकांचे पाणिनी शिवाय पान देखील हलत नाही तसे काहीसे हंस्पेलच्या बाबतीत भविष्यात होऊ शकते. हंस्पेलच्या फॉरमॅटमधील पर्शियन (फारसी) भाषेची अफिक्स फाईल पाहिली तर आपल्या लक्षात येते की त्या भाषेची रचना देखील इतर इंडो-युरोपीयन भाषांसारखीच आहे. खाली दिलेल्या दुव्यावर सर्व भाषा पाहता येतील.  पहिली दोन अक्षरे भाषा दर्शवितात तर नंतरची दोन अक्षरे देश. (उदा. mr_IN म्हणजे मराठी_इंडिया)

https://github.com/LibreOffice/dictionaries/

उजवीकडून डावीकडे लिहिल्यामुळे पर्शियन लिपी दुर्बोध झाली तरी भाषेचा डी. एन. ए.  इतर भाषांशी मिळता-जुळता आहे.  फक्त अफिक्स फाईल पाहून आपण काही निष्कर्ष काढू शकतो. उदा. संस्कृतमध्ये कोणतेही दोन शब्द एकमेकांना जोडून संधी शब्द बनविता येतो. तसे जगातील इतर कोणत्या भाषेत शक्य आहे? या प्रश्नाचे उत्तर ह्या साध्या कमांडने देता येईल. 

# find . -name "*.aff" -exec grep -i -l "^compoundbegin" {} \;

डॅनिश (डेन्मार्क), जर्मन, क्रोएशियन, हंगेरियन, नॉर्वेजियन, कोरियन, स्विडिश, फारसी, डच, इस्टोनियन अशा ८ ते १० भाषा संस्कृत  सारखी संधी करू शकतात. कारण  "कंपाऊंड-बिगिन" हा टॅग जर त्या भाषेच्या अफिक्स फाईलमध्ये असेल तर त्याचा अर्थ ती भाषा शब्दाची संधी करू देते असा होतो.

मराठी शब्द संग्रह

साठ लाख शब्दांपेक्षा जास्त शब्दांची फाईल खाली दिलेल्या दुव्यावर उपलब्ध करून दिली आहे. यात शुद्ध / अशुद्ध असे सर्वच शब्द आहेत.

datameetgeobk.s3.amazonaws.com/hunspell/ai4b/to_ai4b.txt

भाषेच्या अभ्यासकांना याचा उपयोग होऊ शकेल कारण प्रत्येक शब्दाबरोबर त्याची वारंवारता देखील दिली आहे. त्यावरून विविध निष्कर्ष काढता येतात. उदाहरणार्थ  खाली दिलेल्या डाटावरून "करणे" हे क्रियापद मराठीत "असणे" या क्रियापदानंतर सर्वात जास्त वापरले जाते असे म्हणता येईल.  (करण्यात, केला, केली, केले / आहे, आहेत, होते, होती, होता)

19798096 आहे
10021696 आणि
9236793 या
4859511 आहेत
4605454 ना
4288908 हे
3955666 यांनी
3615407 तर
3329200 का
3257382 ते
2944101 होते
2941239 एक
2905625 केली
2833018 व
2806197 हा
2469536 करण्यात
2449902 असे
2165567 केला
2095380 केले
2049289 होती
2034432 की
1951079 पण
1910578 होता
1783648 त्यामुळे
1761337 आता
1746278 मात्र
1699462 आले
1600933 त्या

हे शब्द नेटवरील विविध स्त्रोतांमधून जमा केले आहेत त्यामुळे त्यांची विश्वासार्हता किती ही एक शंका आहे. पण मी ही फाईल मोठ्या प्रमाणावर वापरतो. इतरांनाही त्याचा उपयोग होईल असे मला वाटते.

मराठी स्पेलचेक अ‍ॅप (Google play store)

 शंतनू ओक यांच्या प्रयत्नातून साकार झालेले मराठी शुद्ध चिकीत्सक अ‍ॅप

अ‍ॅन्ड्रॉईडसाठी बनविलेले अ‍ॅप प्ले स्टोअरवरून "marathi spell check" या नावाने शोधून डाऊनलोड करता येते. यात मराठी बरोबरच संस्कृत स्पेल चेक आणि संस्कृत संधी / विग्रह देखील करून पाहता येतो. 

पार्श्वभूमी:

मॉड्युलर इन्फोटेक या कंपनीने अरूण फडके यांच्या सहकार्याने ७-८ वर्षांपूर्वीच असे एक अ‍ॅप विकसित केले होते. पण ते शुद्धलेखनाचे अ‍ॅप होते. त्यात तुम्ही एखादा शब्द टाईप करायला सुरुवात केली की त्या शब्दाने सुरू होणारे शब्द दिसू लागत. उदाहरणार्थ तुम्हाला माध्यमिक शब्दातील "मी" पहिली की दुसरी प्रश्न असेल तर तुम्ही "मा" असे टाईप करणे अपेक्षित असे. तसे केले की त्यावरून सुरू होणारे शब्द म्हणजे माधुर्य, माधवी, माध्यमिक दिसू लागत.  त्यावरून तो शब्द कसा लिहिला पाहीजे ते समजत असे.  थोडक्यात छापील मराठी भाषा कोश मोबाईलवर उपलब्ध करून देण्याचा प्रयत्न झाला होता. एका मर्यादित अर्थाने यशस्वी झालेले ते अ‍ॅप आता प्ले स्टोअरवर उपलब्ध नाही.

इंग्रजी - मराठी डिक्शनरी (English Marathi Dictionary by Innovative Software)  हे अ‍ॅप लाखो लोकांपर्यंत पोहोचले आहे. त्यात "test" हा इंग्रजी शब्द टाईप केला की चाचणी, कसोटी आणि परीक्षा असे अर्थ दिसतात.  तर "माध्यमिक" असा शब्द टाईप केला तर seminary, secondary असे इंग्रजी शब्द मिळतात.  पण "माध्यमीक" हा शब्द चुकीचा असून तो माध्यमिक असा पाहिजे असे खात्रीपूर्वक सांगणारे एकही अ‍ॅप नाही. गूगल की-बोर्ड किंवा देश मराठी कीबोर्ड या सारखे की-बोर्ड जर इन्स्टॉल असतील तर त्यात टाईप करतानाच योग्य तो शब्द सुचविला जातो हे बरोबर आहे पण तो शब्द शुद्धलेखनाच्या नियमानुसार शुद्धच असेल अशी काही शाश्वती नाही. दुसरी गोष्ट म्हणजे जर खूप मोठा मजकूर स्पेल चेक करायचा असेल तर एक एक शब्द गूगल की-बोर्डच्या साहाय्याने टाईप करत बसावा लागेल. जर हाताने कागदावर लिहिलेला मजकूर असेल किंवा तुमच्याकडे छापील मजकुराचा फोटो असेल तर त्यातील लिखाण गूगल लेन्सच्या माध्यमातून युनिकोडमध्ये बदलता येते.  आणि मग अशा कॉपी-पेस्ट केलेल्या मजकुरासाठी मराठी स्पेल चेक या अ‍ॅपमधील शुद्धीचिकीत्सक वापरता येतो.

एखाद - दुसरा शब्द बरोबर आहे का किंवा तो शब्द नेमका कसा लिहायचा हे पाहण्यासाठी ऑनलाईन/ ऑफलाईन बरेच मार्ग उपलब्ध आहेत. पण संपूर्ण मजकुराचा स्पेल चेक करून देणारे असे अ‍ॅप मराठीत प्रथमच उपलब्ध होत आहे. त्याचे स्वागत करू या. 

_____

संगणकावर मराठी स्पेल चेक हवा असेल तर शंतनू ओक आणि ओंकार जोशी यांच्या प्रयत्नातून साकार झालेला मराठी शुद्ध चिकीत्सक फायरफॉक्स आणि लिब्रे ऑफिस या सॉफ्टवेअरसाठी एक्स्टिंशनच्या स्वरूपात अनेक वर्षांपासून उपलब्ध आहे.

firefox 

https://addons.mozilla.org/en-US/firefox/addon/marathi-dictionary/

libreoffice

https://extensions.libreoffice.org/en/extensions/show/marathi-spellchecker

_____

ज्यांना सिक्युरिटीच्या कारणाने किंवा अ‍ॅपची गर्दी होऊ नये म्हणून हे अ‍ॅप इन्स्टॉल करायचे नसेल त्यांच्यासाठी टेलिग्राम बॉट उपलब्ध आहे. (मराठी स्पेल बॉट आणि संस्कृत वन बॉट)  आयफोन वापरणारे देखील टेलिग्रामसाठी बनविलेल्या या दोन्ही बॉटचा उपयोग करू शकतात.

Marathi Spell Bot

https://t.me/Marathispellbot

_____

Sanskrit One Bot

https://t.me/SanskritOneBot

संस्कृत पानावर संधी आणि विग्रह अशा दोन्ही सोयी उपलब्ध आहेत. म्हणजे तुम्ही जर "कर्मण्येवाधिकारस्ते" असे टाईप केले तर "कर्मणि एव अधिकारः ते" अशी फोड करून मिळेल. तसेच दोन किंवा अधिक शब्द टाईप केले तर त्यांची संधी करून मिळेल. उदा.  "गणेश उत्सव" असे टाईप केले तर "गणेशोत्सव" असे उत्तर मिळेल. 

मराठी स्पेलचेक अ‍ॅप

 मराठी स्पेलचेक अ‍ॅपची नवीन आवृत्ती गुगल प्ले स्टोअरवर उपलब्ध आहे.

https://play.google.com/store/apps/details?id=com.myapp.marathispellcheckandsanskritsandhi&hl=en

काही मराठी शब्दांची भर घातली आहे.  कॉपी-पेस्ट केलेला कोणताही मजकूर आता अगदी १०० टक्के नाही तरी निदान ९५ टक्के अचूक तपासला जात आहे. संस्कृत पानावर संधी आणि विग्रह अशा दोन्ही सोयी उपलब्ध आहेत. म्हणजे तुम्ही जर "कर्मण्येवाधिकारस्ते" असे टाईप केले तर "कर्मणि एव अधिकारः ते" अशी फोड करून मिळेल. तसेच दोन किंवा अधिक शब्द टाईप केले तर त्यांची संधी करून मिळेल. उदा.  "गणेश उत्सव" असे टाईप केले तर "गणेशोत्सव" असे उत्तर मिळेल. 

ज्यांना सिक्युरिटीच्या कारणाने किंवा अ‍ॅपची गर्दी होऊ नये म्हणून हे अ‍ॅप इन्स्टॉल करायचे नसेल त्यांच्यासाठी टेलिग्राम बॉट उपलब्ध आहे. 

Sanskrit One Bot

https://t.me/SanskritOneBot

Marathi spell bot

https://t.me/Marathispellbot

आयफोन वापरणारे देखील टेलिग्राम साठी बनविलेल्या दोन्ही बॉटचा उपयोग करू शकतात.

_____

फायरफॉक्ससाठी बनविलेले अ‍ॅड ऑन फार पूर्वीपासून येथे उपलब्ध आहे.

https://addons.mozilla.org/en-US/firefox/addon/marathi-dictionary/

लिब्रे ऑफिससाठी बनविलेले अ‍ॅड ऑन येथून मिळवता येईल.

https://extensions.libreoffice.org/en/extensions/show/marathi-spellchecker

त्यात सिनॉनिम (समानार्थी शब्द) आणि अ‍ॅटोकरेक्ट अशा अधिकच्या सोयी मिळतील. त्याच पानावरून पुढे लिब्रे ऑफिससाठी बनविलेल्या इतर सुविधा पाहता येतील. उदाहरणार्थ स्पेल चेक प्लस हा मॅक्रो वापरून फक्त चुकीचे शब्द निवडून वेगळे काढता येतील.

Hunspell spell-checker for Sanskrit

More than 5000 words are generated from "bhu", but only about 150 like भवति or भवेत are actually used in the corpus (wikipedia/source)

https://gist.github.com/shantanuo/218d3f1b392a49c4b1b9bc6a1cf9423b

https://gist.github.com/shantanuo/10d148bfaeec2387b855d8878c5c3a9b

Those are mostly "sandhi" words like हविर्भवति or लघुर्भवति

Assuming 4 words are usually used in a sandhi and assuming there are 10,000 base words then I don't know how to write this number.

10000 * 10000 * 10000 * 10000

I do not think hunspell can handle that.

German Language is close to Sanskrit when it comes to sandhi. How are they doing this?

इंग्रजी शब्द मराठीत लिहिताना परसवर्णाचा वापर

and  अँड किंवा अ‍ॅण्ड तर end हा शब्द एंड किंवा  एण्ड अशा दोन्ही पद्धतीने लिहिता येतो.  माझ्यामते असे शब्द परसवर्ण पद्धतीने लिहावेत.  म्हणजे अ‍ॅण्ड किंवा एण्ड.  तसाही इंग्रजीत परसवर्णाचा उच्चार स्पष्ट होतो.

परसवर्णाच्या बाबतीत महामंडळाचे नियम असे आहेत.
https://tinyurl.com/yc7vtksj

पर-सवर्ण लिहिण्याची सवलत फक्त तत्सम शब्दांपुरती मर्यादित आहे. संस्कृत नसलेले मराठी शब्द शीर्षबिंदू (अनुस्वार) देऊनच लिहावेत.
उदाहरणार्थ : 'दंगा, झांज, बंड, खंत, संप' हे शब्द 'दङ्गा, झाञ्ज, बण्ड, खन्त, सम्प' असे लिहू नयेत

संस्कृतबरोबर इंग्रजी शब्दांना पर-सवर्ण लिहिण्याची सवलत मिळाली पाहिजे. त्यामुळे ते शब्द परभाषेतले आहेत / मराठी नाहीत हे लिपीमधूनच स्पष्ट होईल. कोणाचा काही आक्षेप नसेल तर स्पेल चेकमधील इंग्रजी शब्द पर-सवर्ण पद्धतीने लिहिले जातील. ज्या शब्दांचे पुरेसे मराठीकरण झाले आहे असे शब्द परत अनुस्वाराने लिहावे लागतील. उदा. पंप हा शब्द पम्प असा सहसा लिहिला जात नाही. कारण तो इंग्रजी शब्द आहे असे आपण मानत नाही! 

गूगल प्ले स्टोअर अ‍ॅप

कोणत्याही इमेजमधील मराठी मजकूर google lens या अ‍ॅपद्वारे वर्ड किंवा इतरत्र कॉपी-पेस्ट करता येतो. कसा ते या व्हिडिओमध्ये फार छान सांगितले आहे.

https://youtube.com/shorts/1xNNUJfNtmM?si=k_ZoplgUqEd5zY5N

 
गुगल लेन्समधून कॉपी केलेला संपूर्ण मराठी मजकूर  marathi spell check या अ‍ॅपमध्ये पेस्ट करून स्पेल चेक घेता येतो. त्यामध्ये मूळ लेखातील शुद्धलेखनाच्या चुका आणि गुगल लेन्सने तो मजकूर वाचताना केलेल्या चुका अशा दोन्ही प्रकारच्या चुका दाखविल्या जातात. त्यांचा विचार करून वर्डमधील फाईल अधिक निर्दोष बनविता येईल. मजकूर जर खूपच मोठा (७-८ पानांहून अधिक) असेल तर दोन मिनिटांपेक्षा थोडा जास्त वेळ लागू शकतो.

प्ले स्टोअरवर marathi spell check असा शोध घेतला तर हे अ‍ॅप सहज मिळू शकते.  पण कोणाला लिंक हवीच असेल तर

https://play.google.com/store/apps/details?id=com.myapp.marathispellcheckandsanskritsandhi

ही सुविधा आवडली तर अ‍ॅप स्टोअरवर स्टार देऊन लाईक करा, शेअर करा आणि शक्य असल्यास स्पॉन्सर करा !

_____

"google lens" आणि "marathi spell check" ही दोन्ही ॲप ज्यांनी अवश्य वापरावी अशी उदाहरणे...

१) डी. टी. पी. ची कामे करणार्‍यांना स्पेल चेकचे तंत्र आणि मंत्र शिकत बसायला वेळ नसतो ही गोष्ट खरी आहे.  पण स्क्रिनवरील मजकुराचा एक फोटू काढून या ॲपद्वारे स्पेल चेक करायला तरी जमेल की नाही? वृत्तपत्रात येणारी आपली जाहिरात लाखो लोकं वाचत असतात याचे भान ठेवावे. कोणाचीच तक्रार नाही मग कशाला ही मगजमारी अशी भूमिका घेऊ नये. कारण तक्रार नाही म्हणजे सगळे आलबेल आहे असे नव्हे.  नागरिक हा शब्द कधी कधी "नागरीक" असा लिहिला तर काय मोठासा फरक पडतो? मोठासा नाही पण छोटासा तर फरक नक्कीच पडतो. भातात एखाद-दुसराच खडा निघाला तरी जेवणाचा बेरंग होऊ शकतो. जाहिरातीच्या किंवा बॅनरच्या डिझाईनच्या बाबतीत जितका काटेकोरपणा दाखविता त्याच्या १ टक्का तरी भाषेच्या बाबतीत दाखवायला काय हरकत आहे?

२) हे ॲप वापरून विद्यार्थी आपले निबंध स्वतःच तपासू शकतील. मात्र त्यासाठी  त्यांना आपले अक्षर सुधारावे लागेल. मी "दिवाळी" असे लिहिले तर गूगलने "विवाळी" असे वाचले. त्याचा अर्थ मला "द" या अक्षरावर मेहनत घ्यावी लागेल असे दिसते.  गूगलचे आर्टिफिशिअल इंटलिजन्स आणि मशीन लर्निंगचे मॉडेल जिथे माझे अक्षर नीट वाचू शकत नाही तिथे ते नुसत्या संदर्भाने वाचणार्‍या शिक्षकांबद्दल थोडा आदर मी दाखवायला हवा.  सुवाच्य अक्षर आणि जमेल तितके निर्दोष लेखन वाटते तितके कठीण नाही. 

३) वरिष्ठ अधिकार्‍यांनी मराठी कागदावर सही करण्यापूर्वी एकदा ते पान गूगलच्या नजरेखालून घालावे. त्यानंतर स्पेल चेक करून चटकन नजरेत भरणारी / अर्थाचा अनर्थ करणारी एखादी चूक झाली आहे का ते पाहावे.  यात कदाचित दोन चार मिनिटे जातील पण भाषेसाठी आपण इतकेही करू शकत नाही का?

४) "प्रतिलिपी" सारख्या ॲपमध्ये लेखन करणार्‍या लेखकांनी तर स्पेल चेक वापरणे  अत्यावश्यक आहे.  वाचक जर पैसे देऊन आपले लेखन वाचणार असतील तर ते अधिकाधिक निर्दोष व्हावे यासाठी प्रयत्न करणे हे लेखकाचे कर्तव्य आहे.  केवळ उत्तम कथेच्या जोरावर प्रतिलिपीचे वाचक पैसे देतील असे मला वाटत नाही.

Persian Spell check firefox add-on

The first version of Persian spell check was developed by Bahram Maravandi on 25 June 2018. It was later updated on 3 April 2019 and again on 20 November 2019.

First version - 2018-06-25 - Persian Dictionary by Bahram Maravandi (12,828 users)

Second version - 2019-04-03 - Lilak by man194 (85 users)

Third version - 2019-11-20 - Lilak, Persian Spell Checker Dictionary by Mostafa Sedaghat Joo (410 users)

The second version used the same affix file but updated the tags in dic file.
Third version made minor changes to affix file, updated the tags and also removed / added a few hundred words.

So the third version seems to be the most accurate one. There seems to be no libre-office version available.

एनॉटॉमी आणि लोअर लिंब

 लोकसत्ताच्या संपादकीयात नुकताच भाषेचा विषय येऊन गेला आहे.

https://www.loksatta.com/sampadkiya/editorial/loksatta-editorial-about-mbbs-course-in-hindi-zws-70-3201595/

त्यांनी विचारलेला प्रश्न बरोबर आहे. एनॉटॉमी, लोअर लिंब, मेडिकल फिजिओलॉजी हे शब्द का? यातून फक्त इंग्रजी परिभाषेचे देवनागरी लिपीतील सादरीकरण दिसते. हेही मान्य. पण  माझा प्रश्न फक्त असा आहे की हे शब्द मराठीत ॲनॉटॉमी, लिम्ब, फिजियोलॉजी असे लिहावेत का? की हिंदीत जसे लिहिले आहेत तसेच लिहावे? खाली दिलेल्या साईटवर खूप कोश दिसत आहेत पण ते anatomy हा शब्द एनॉटॉमी लिहावा की ॲनॉटॉमी याचा निर्णय देत नाहीत तर त्याला पर्यायी मराठी शब्द "शारीर" सुचवीत आहेत.

http://marathibhasha.org/

रोमन इंग्रजी ते देवनागरी इंग्रजी असा कोणता कोश ऑनलाईन/ युनिकोड स्वरुपात उपलब्ध आहे का? स्पेलचेकसाठी असे काही शब्द हवे आहेत म्हणून विचारत आहे.

अफिक्स फाईलमधील बदल

 "घराना घरानो घरानी"  या तीन शब्दांना अनुक्रमे "घरांना घरांनो घरांनी" अशी सुचवणी येणे अपेक्षित आहे. पण  अगदी वेगळेच शब्द राईट क्लिकवर दिसतात.  त्यासाठी  रिप्लेसमेंट टॅगमध्ये ही नोंद केली.

REP ाना ांना
REP ानो ांनो
REP ानी ांनी

खाली दिलेले रफार चुकीचे असून ते विसर्गाने दाखवायला हवे. म्हणून ते देखील अफिक्स फाईलच्या रिप्लेसमेंट टॅगमध्ये टाकले.

REP र्क ःक
REP र्ख ःख
REP र्च ःच
REP र्छ ःछ
REP र्ट ःट
REP र्ठ ःठ
REP र्त ःत
REP र्थ ःथ
REP र्प ःप
REP र्फ ःफ
REP र्श ःश
REP र्ष ःष
REP र्स ःस

SQL Query:

select regexp_extract(word, 'ः.')   as mychar , count(*) as cnt 
from oscar2_sorted 
where word like '%ः%' 
group by regexp_extract(word, 'ः.')  

इंग्रजी शब्द मराठीत (भाग ५)

युनिकोडच्या दृष्टीने योग्य शब्द कसा काढायचा ते खाली दिले आहे.

कॅप
['क', 'ॅ', 'प']

कँप
बरोबर - ['क', 'ँ', 'प']
चूक - ['क', 'ॅ', 'ं', 'प']\

कॉस्ट
['क', 'ॉ', 'स', '्', 'ट']\

काँग्रेस
बरोबर - ['क', 'ा', 'ँ', 'ग', '्', 'र', 'े', 'स']
चूक - ['क', 'ॉ', 'ं', 'ग', '्', 'र', 'े', 'स']

व्याकरणाच्या दृष्टीने पाहिले तर अनुस्वार वेगळा देणेच बरोबर ठरते. म्हणजे आपण 'भोंगा' शब्दात ओवर अनुस्वार देतो तर 'भिंत' शब्दात इवर अनुस्वार देतो तसा ॅ आणि ॉ वर अनुस्वार द्यायला हवा. पण या बाबतीत युनिकोडने व्याकरणाशी फारकत घेतली आहे. चंद्रकोर आणि अनुस्वार मिळून एकच एक असे चंद्रबिंदू नावाचे ँ चिन्ह देऊन युनिकोडने एक बाईट वाचवला आहे असे दिसते.

कँप शब्द कॅंप असा लिहिला तर एक बाईट जास्त खर्च होईलच पण त्याबरोबरच बहुतेक सर्व फाँटमध्ये अनुस्वार चुकीच्या जागी दिसेल. ते अक्षर तुटल्यासारखेच प्रिंटदेखील होईल आणि वाचायला त्रास होईल. म्हणून काँग्रेस शब्द कॉंग्रेस असा लिहू नये.

इंग्रजी शब्द मराठीत (भाग ४)

नॉव्हेल या शब्दाचे अनेकवचनी रूप "नॉव्हेल्सचा" असे होऊ शकते खाली दिलेल्या नियमानुसार.

SFX S Y 3
SFX S 0 ्स/ac .
SFX S ग ग्ज ग
SFX S 0 ेस/ac [सशज]

त्यासाठी नॉव्हेल/S अशी नोंद डिक्शनरीमध्ये करावी लागते. "बस" किंवा "वेज" या शब्दांची अनेकवचने रूपे बस्सचा किंवा वेज्सचा अशी न होता बसेसचा आणि वेजेसचा अशी होतात. तर बॅग या शब्दाचे अनेकवचन बॅग्स या बरोबरच बॅग्ज असेही होते. त्या सर्वांची सोय वरील नियमात केली आहे. डिक्शनरीतील नोंदी अशा दिसायला हव्यात.

नॉव्हेल/S
बस/S
वेज/S
बॅग/S

विशेष नामांची व्यवस्था

आनंद/k अशी नोंद डिक्शनरीत आहे. त्यावरून आनंदाची, आनंदाने असे शब्द बनतील. पण हा शब्द भाववाचक नामाबरोबरच विशेष नाम म्हणूनदेखील वापरला जातो.  उदाहरणार्थ आनंद हे एखाद्या व्यक्तीचे नाव देखील असू शकते. अशा वेळी आपण "आनंदची बायको" असे म्हणतो.  सध्या "आनंदची" हा शब्द स्पेलचेकर चुकीचा म्हणून दाखवत आहे. जर आनंद/Aac अशी नोंद केली तर तो शब्ददेखील डिक्शनरीत जमा होईल. दोन्ही शब्द मिळून  आनंद/Aack अशी नोंद करता येईल. पण तसे करण्याचे मी टाळले आहे. कोणती विशेष नामे डिक्शनरीत घ्यायची ते नक्की करावे लागेल. आनंद हा शब्द विशेष नाम म्हणून फार कमी प्रमाणात वापरला जातो. गांधी, मोदी, अडानी, अंबानी हे शब्द आता विशेषनामे म्हणून नव्हे तर सत्ता/ संपत्ती यांना प्रतिशब्द म्हणून मोठ्या प्रमाणात वापरले जातात. म्हणून ते शब्द घेता येतील. इतर शब्दांच्या बाबत काटेकोरपणे विचार करावा लागेल.

इंग्रजी शब्द मराठीत (भाग २)

tragedy हा शब्द तीन प्रकारे लिहिता येतो.  १) ट्रॅजडी २) ट्रॅजिडी ३) ट्रॅजेडी 

त्यातील पहिला पर्याय ऑक्सफर्डसंमत असल्यामुळे विकीपीडियावर तो वापरता येईल कारण तो ज्ञानकोश असून पूर्णपणे नियमाने चालणे अपेक्षितच आहे.

पण स्पेल चेकसाठी तो पर्याय उपयोगी नाही. इथे "शास्त्रात रुढी बलियसी" हा न्याय वापरावा लागतो. त्यामुळे दुसरा पर्याय ट्रॅजिडी योग्य वाटतो. कारण गूगलमध्ये तो शब्द तिसऱ्या शब्दापेक्षा दसपट जास्त वेळा वापरला गेला आहे. पण गूगलमध्ये हिंदी पानांवरदेखील हा शब्द दिसतो. त्यामुळे कदाचित हिंदी स्पेलचेकसाठी दुसरा पर्याय योग्य होईल. मराठी स्पेलचेकसाठी मात्र तिसरा पर्याय घेतला पाहिजे कारण 'चा’, 'ची', 'चे' सारखे विभक्ती प्रत्यय आणि 'मध्ये’, 'पेक्षा’, 'वर’, 'वरून’, 'कडे' यासारखी अव्यये तिसऱ्या शब्दात वापरलेली दिसतात, दुसऱ्या शब्दात त्यांचा वापर फार कमी झालेला दिसून येईल. उदा. "ट्रॅजिडीकडे" या शब्दासाठी गूगलमध्ये एकही पान दिसत नाही तर "ट्रॅजेडीकडे" या शब्दासाठी चार-पाच पाने दिसतात.

तेव्हा "ट्रॅजेडी" मराठी स्पेलचेकमध्ये,  "ट्रॅजिडी" हिंदी स्पेलचेकमध्ये तर "ट्रॅजडी" मराठी / हिंदी विकीपीडियावर अशी मांडणी करावी लागेल असे वाटते.

_____

खाली दिलेल्या शब्दात अर्ध्या "न" चा उच्चार स्प्ष्ट होतो आणि तो काही पर-सवर्ण पद्धतीने काढलेला अनुस्वार नाही तेव्हा हे शब्द पहिल्या पर्यायाप्रमाणे लिहायचे आहेत.

ट्रेन्ड ट्रेंड
ट्रान्स्लेटर ट्रान्सलेटर ट्रांसलेटर
ट्रॅन्सप्लॅंट ट्रान्स्प्लान्ट ट्रान्स्प्लांट ट्रान्सप्लांट ट्रांसप्लांट
लॅन्सेट लँसेट
कॉन्ट्रॅक्टर कॉन्ट्रक्टर कॉण्ट्रॅक्टर कॉण्ट्रक्टर कॉंट्रॅक्टर

इतर काही शब्दः

ट्रम्प ट्रंप
ट्रीटमेंट ट्रिटमेन्ट ट्रिटमेण्ट ट्रिटमेंट

_____

शास्त्राप्रमाणे "टेक्स्चर" तर रुढ शब्द आहे "टेक्श्चर". म्हणून हे दोन्ही शब्द स्पेल चेकच्या डेटाबेसमध्ये घेतले. असे शब्द अपवादात्मक असावेत.

अफिक्स फाईलमधील बदल

सध्याच्या स्पेल-चेकमध्ये खाली दिलेले चारही शब्द शुद्ध समजले जातात व त्याखाली लाल रेघ येत नाही.

घरामध्ये
घरामधे
घरामधें
घरामध्यें

शुद्धलेखनाच्या नियम १.५ प्रमाणे अनुच्चारित अनुस्वार देता येत नाहीत. त्यामुळे शेवटचे दोन शब्द आपोआप अशुद्ध ठरतात. तर "मधे” हे "मध्ये” या शब्दाचे बोली रूप असून ते देखील नियमाप्रमाणे अशुद्ध ठरते. फक्त पहिला "घरामध्ये” हा एकच शब्द शुद्ध ठरतो. तसे असले तरी सर्वसमावेशक डिक्शनरी बनविण्याच्या धोरणाप्रमाणे चारही शब्द योग्य दाखविले आहेत. कोणाला जर १००% नियमाने चालणारी डिक्शनरी हवी असेल तर अफिक्स फाईलमधील खाली दिलेले दोन रूल काढून टाकून स्पेल चेकर बनवून घेता येईल.

BREAK ं$
ICONV मधे मध्ये

हंस्पेलची कंजुसी

 मी जर "कंजूषी" असा शब्द टाईप केला तर मला "कंजुसी" अशी सुचवणी मिळत नाही. कारण मूळ शब्दात दोन ठिकाणी बदल करावे लागत आहेत. हा हंस्पेलमधील दोष असून तो सुरवातीपासून तसाच आहे!

इंग्रजीतही testimont या शब्दाला  "testament" किंवा desimination या शब्दाला  "dissemination" असा शब्द सुचविला जात नाही. यासाठी साउंडेक्स पद्धतीचा अवलंब करावा असे हंस्पेलच्या कर्त्यांनी म्हटले आहे पण ते नेमके कसे करायचे ते सांगितलेले नाही.

https://bugzilla.mozilla.org/show_bug.cgi?id=519214

गुगलने क्रोमसाठी हंस्पेलमध्ये बरेच बदल केले आहेत. त्यामुळे त्यांचे सगळे ठीक चालले आहे असे दिसते!

भाषा बदलतेय नव्हे तर बदलली आहे!

भाषासूत्र या सदरात वैशाली पेंडसे-कार्लेकर यांनी "भाषा बदलतेय" या लेखात नियम १३ चा विस्तार करून त्यानं, इकडं, इथं, आतलं, मधलं अशा शिरोबिंदूयुक्त शदांचा प्रमाण भाषेत स्वीकार करावा असे सुचविले आहे. तसेच, बदलते आहे- बदलतेय, गेली आहे- गेलीय- गेलेय, बोलतो आहे- बोलतोय अशा प्रकारची संधिसाधू क्रियापदेदेखील नियमानुसार आपलीशी करावी असे म्हटले आहे.

loksatta.com/navneet/marathi-language-learning-changes-in-marathi-language-types-of-marathi-sentences-zws-70-2965010/

स्पेलचेकच्या डेटाबेसमध्ये हे शब्द अगदी सुरवातीपासून म्हणजे सुमारे १५ वर्षांपासून जमा आहेत. या शब्दांचा आम्ही कधीच स्वीकार केला आहे!

नामाचे लिंग सर्वनामाला

खाली दिलेल्या वाक्यात "असलेली" बरोबर आहे का "असलेले" बरोबर आहे?

१) बेल्हे जुन्नर तालुक्यातील एक मोठी बाजार पेठ असलेली मोठ्ठ गाव आहे. 

२) बेल्हे जुन्नर तालुक्यातील एक मोठी बाजार पेठ असलेले मोठ्ठ गाव आहे. 

माझ्यामते क्रमांक २ बरोबर आहे. त्याचे कारण यस्मिन शेख यांच्या लेखात वाचता येईल.

https://www.loksatta.com/navneet/gender-in-marathi-nouns-marathi-language-learning-zws-70-2831275/

ही दोन वाक्ये वाचा :

(१) 'वृद्धांना कधी कधी वाटते, की वार्धक्य किंवा दीर्घायुष्य हे परमेश्वराची कृपा नसून अवकृपा आहे.'

(२) 'मवाल्यांनी त्या सुंदर मुलीला इतका त्रास दिला, की सौंदर्य हे वर नसून शाप आहे असे तिला वाटू लागले.'

या दोन्ही वाक्यांत एक चूक आहे, 'हे' हा शब्द. या दोन्ही वाक्यांत 'हे' हे सर्वनाम, नपुसकिलगी, एकवचनी आहे. वास्तविक पहिल्या वाक्यात हे सर्वनाम 'वार्धक्य' किंवा 'दीर्घायुष्य' या नपुसकिलगी नामाचे नसून 'कृपा','अवकृपा' या स्त्रीलिंगी एकवचनी नामांचे आहे. तसेच, दुसऱ्या वाक्यात 'हे' हे नपुसकिलगी सर्वनाम 'सौंदर्य' या नपुसकिलगी, एकवचनी नामाचे नसून ते 'शाप' 'वर' या (पुल्लिंगी) नामांचे आहे. हे शब्द – नामे, पुल्लिंगी, एकवचनी आहेत, त्यामुळे ही वाक्ये अशीच योग्य आहेत. 

(१) 'वृद्धांना कधी कधी वाटते, की वार्धक्य किंवा दीर्घायुष्य ही परमेश्वराची कृपा नसून अवकृपा आहे.' 

(२) मवाल्यांनी त्या सुंदर मुलीला इतका त्रास दिला, की सौंदर्य हा वर नसून शाप आहे असे तिला वाटू लागले.

या संदर्भात लोकमान्य टिळकांचे एक अत्यंत प्रसिद्ध वचन येथे उद्धृत करावेसे वाटते. – 'स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच.' 'हा', 'तो' ही पुल्लिंगी सर्वनामे 'स्वराज्य' या नपुसकिलगी नामाची नसून, 'हक्क' या पुल्लिंगी नामासाठी आहेत.

अलीकडेच 'लोकसत्ता'त छापलेले हे वाक्य पाहा – 'मुंबई पोलीस प्रशासनाने काढलेला आदेश हे महाराष्ट्र साहित्य परिषदेच्या पाठपुराव्याचे यश आहे' असे परिषदेचे अध्यक्ष प्रा. मिलिंद जोशी यांनी सांगितले. 'हे' हे सर्वनाम (नपुसकिलगी एकवचनी) 'आदेश' या पुिल्लगी नामाचे नसून 'यश' या नपुसकिलगी नामाचे आहे, हे वाचकांच्या लक्षात आलेच असेल.