निवडक शब्दसंपदा

"जीवाला” या शब्दाला पर्याय म्हणून "जुवाला" असा शब्द दिसत आहे. याचे कारण "जू” या मूळ शब्दाचे एकवचनी सामान्यरूप "जुवाला”, “जुवाचे” वगैरे होऊ शकते. स्पेल चेक सर्वसमावेशक बनविण्यासाठी जास्तीत जास्त शब्द आणि त्यांची रूपे घेण्याच्या नादात स्पेलचेकची क्वॉलिटी घसरू शकते. त्यासाठी निवडक शब्द आणि त्यांची ठरावीक रूपे घ्यावीत. 

"पंक" या शब्दाचा अर्थ दाते शब्दकोशाप्रमाणे "चिखल” किंवा "साखरेचा पाक” असा होतो. या दोन्हीपैकी कोणत्याच अर्थाने आज तो शब्द वापरात नाही. पंक/f अशी नोंद करून ६४५ शब्द डिक्शनरीत वाढवण्यात काहीही अर्थ नाही. असे बरेच शब्द आहेत ते काढावे लागतील. उदा. “अज/f” याचा अर्थ बोकड असा होतो. हा संस्कृत शब्द असून मराठीत फारसा वापरात नाही. वापरातील शब्दच ठेवणे फार महत्त्वाचे आहे. 

अफिक्स फाईलमधील सुधारणा

 अधिवेशन या शब्दापासून सुमारे ६५० शब्द बनत असले तरी काही शब्द राहिले.

# grep '^अधिवेशना' all_words_final1.txt | wc -l

648

हे चार शब्द का सुटले ते पहावे लागेल. 

अधिवेशनाअगोदर

अधिवेशनानिमित

अधिवेशनापर

अधिवेशनावेळी

च आणि ही प्रत्येक शब्दाला लावणे शक्य नाही.

अधिवेशनातूनच

अधिवेशनानंतरही

ईय आणि इक सारखे प्रत्यय काही ठरावीक शब्दांनाच लागतात. त्यांची सोय करावी लागेल.

अधिवेशनीय

हंस्पेलमधील रीप्लेसमेंट टॅग

 चुकीच्या शब्दांना योग्य शब्द सुचवताना जे पर्याय येतात ते काही वेळा समर्पक नसतात. "वालवतो" या शब्दाला “वाळवतो” अशी सुचवणी न येता “चालवतो, घालवतो, खालवतो, खालावतो" हे शब्द सुचवले जात आहेत. याचे कारण हंस्पेलने "वालवतो" या शब्दातील "वा” चुकीचा असण्याची शक्यता गृहीत धरली आहे. आता आपण दुसरा शब्द पाहू. "वाडवतात” या शब्दाला “वागवतात वाजवतात वाळवतात वाचवतात" अशी सुचवणी  येत आहे. याचा अर्थ इथे "वा” नव्हे तर "ड” बदलायला हवाय हे हंस्पेलला बरोबर कळले. पण "ड” ला "ढ” हा "ग” अथवा "ज” पेक्षा जास्त जवळचा पर्याय आहे हे त्याला माहीत नाही. त्यामुळे "वाढवतात” हा पर्याय दिसत नाही. लोकं "ढ” च्या ऐवजी "ड” टाईप करतात कारण फोनेटिक मध्ये  "ढ” काढणे हे "ड” पेक्षा जास्त त्रासदायक ठरते. कोणते अक्षर कोणत्या अक्षराला जास्त जवळचे आहे हे हंस्पेलला शिकवण्यासाठी "रीप्लेसमेंट टेबल” चा टॅग वापरता येतो.

REP 9
REP स श
REP स ष
REP श ष
REP प फ
REP ज झ
REP ल ळ
REP न ण
REP त ट
REP ड ढ

"विसरला" हा शब्द "विषरला" असा सहसा लिहला जात नाही. कारण बहुतेक इन्पुट मेथडमध्ये ष हे अक्षर काढण्यासाठी ३ की-स्ट्रोक वापरावे लागतात. पण "विषय" हा शब्द "विशय" असा सर्रास लिहला जातो. त्यामुळे वर दिलेल्या  रीप्लेसमेंट टेबलमध्ये श – ष अशी नोंद असली तरी ष – श अशी नोंद नाही. यात कोणाला काही बदल करायचा असेल तर विकीच्या ह्या पानावर चुकीचा शब्द – बरोबर शब्द – सध्या दिसणारे पर्याय अशी नोंद करावी.  

https://tinyurl.com/replacement-table

रीप्लेसमेंट टेबल हा टॅग वापरून आपण आपला स्पेल चेक अधिक परिणामकारक बनवू शकू.

चिन्ह की चिह्न

"चिन्ह" आणि "चिह्न" यापैकी कोणता शब्द योग्य आहे? मराठी विकिपीडियामध्ये चिह्न शब्द वापरला जातो परंतु मराठी व्याकरणाच्या पुस्तकात (लेखक: मो.रा. वाळंबे व बाळासाहेब शिंदे) मात्र चिन्ह हाच शब्द आढळतो. कृपया, स्पष्टीकरण द्यावे.

संस्कृत-हिंदीत ण्ह, (न्हाणीघरातला) न्ह, (म्हशीतला) म्ह, ल्ह, (पोऱ्यातला) ऱ्य, (कऱ्हाडमधला) ऱ्ह ही अक्षरे नाहीत. त्यांऐवजी ह्ण, ह्न, ह्म, ह्ल, ह्र ही अक्षरे वापरली जातात. (ऱ्य ला संस्कृत-हिंदी पर्याय नाहीत!) 'ह'चा उच्चार आधी करून मग ण, न, म, ल र यांचा उच्चार करणे मराठी माणसाच्या जिभेला जमत नाही. म्हणून मराठीत ब्राह्मणऐवजी ब्राम्हण, चिह्नऐवजी चिन्ह, उह्लासऐवजी उल्हास, ह्रासऐवजी ऱ्हास असे लिखाण आणि उच्चारण होते. ह्य (ह्+य)चा उच्चार मराठी माणूस य्ह असा करतो, कारण अस्सल संस्कृत ह्य उच्चारणे त्याला जमत नाही.

संस्कृत-हिंदीत ह्न, ह्म आदी अक्षरे ही जोडाक्षरे आहेत, त्यामुळे शब्दात त्यांच्यापैकी एखादे आल्यास आधीच्या अक्षरावर आघात होतो. मराठीत न्ह-म्ह-व्य आदी अक्षरे आल्यास आधीच्या अक्षरावर आघात होत नाही, म्हणून ही जोडाक्षरे नाहीत असे काही भाषातज्ज्ञांचे मत आहे. त्यामुळे मराठीत चिन्ह बरोबर, हिंदी-संस्कृतात चिह्न.

https://tinyurl.com/y3atvmjm

Note: मराठी डिक्शनरी सर्वसमावेशक करण्याच्या दृष्टीने दोन्ही शब्द "चिन्ह” आणि "चिह्न” घेतले आहेत.

स आणि त

काही शब्दांना "स” आणि "त” हे विभक्ती प्रत्यय लागत नाहीत. उदा आइसक्रीम, फर्निचर कोशात अशा शब्दांपुढे (-स, -त X) अशी नोंद असते. असे सर्व शब्द वेगळे काढावे लागतील.

_____

खाली दिलेली पाच संग्रहवाचक शब्दयोगी अव्यये आहेत. 

च, ही, पण, देखील, सुद्धा 

ही अव्यये थेट मूळ शब्दाला लावली जातात. इतर अव्यये मात्र मूळ शब्दाच्या सामान्यरुपाला लावली जातात.  म्हणजे 

देवदेखील देवापेक्षा मोठा नाही.

या वाक्यात "देखील” हे अव्यय लावताना "देव” शब्दाचे सामान्यरूप झालेले नाही. पण ‘पेक्षा’ लावताना "देव” शब्दाचे सामान्यरूप "देवा” वापरले आहे. वर वर पाहता सामान्य वाटणाऱ्या या फरकाने हंस्पेल डिक्शनरीच्या अफिक्स फाईलमधे मात्र काही मोठे बदल करावे लागतील. Z हा टॅग आता असा दिसेल.

SFX Z Y 5

SFX Z 0 च .

SFX Z 0 ही .

SFX Z 0 देखील .

SFX Z 0 पण .

SFX Z 0 सुद्धा .

“च”, "ही” ही दोन अव्यये A टॅगमधून काढावी लागतील. कारण  तो टॅग सामान्यरूपाला लावला जातो. मूळ शब्दाला नाही.

मराठी विकीवरील उत्पात

मराठी विकीवरील एका सदस्याने "निज़ाम" शब्द लिहिताना नुक्ता वापरला, चर्चा पानावरील सर्व मजकूर काढून टाकला अशा काही कारणास्तव विकीच्या मालकांनी त्यांना समज देऊन त्यांचे लिखाण बंद पाडले. त्या निमित्ताने...

या सदस्याने आपल्या चर्चा पानावरील सर्व मजकूर काढून टाकला यात गहजब करण्यासारखे काही नाही. त्यांनी इतर कुठेही असे केलेले नाही. आपले सदस्य पान आणि सदस्य पानाचे चर्चा पान म्हणजे आपली वैयक्तिक मालमत्ता आहे असा बहुधा त्यांचा समज झाला असावा. तो चुकीचा आहे हे कालांतराने त्यांच्या आपोआप लक्षात आले असते. हा उत्पात नव्हे. उत्पात याचा अर्थ कधीही भरून न येणारे नुकसान. त्या अर्थाने "आकडे इंग्रजीत लिहणे” हा देखील उत्पात नाही. नवशिक्या सदस्यांकडून या व अशा अनेक चुका अपेक्षितच आहेत. त्यातून नवीन आणि जुने असे सर्व सदस्य शिकत जातात. मराठीतील आकडे देवनागरीत न लिहता इंग्रजी पद्धतीने लिहिले तर मराठीचे सुलभीकरण होईल असे एखाद्याला वाटू शकते. विकीच्या धोरणात ते बसत नसल्यास त्याला तसे सांगावे लागेल. सांगून न ऐकल्यास धोरण बदलता येईल का याची चर्चा करावी लागेल. धोरण बदलता येत नसल्यास बॉट लावून इंग्रजी आकडे मराठी करायला कितीसा वेळ लागणार आहे? इंग्रजी विकीवर कशी लगेच ऍक्शन घेतात तशी मराठी विकी घेऊ शकत नाही. आधीच तोळा मासा असलेली मराठी विकी अशाने मरणपंथाला लागेल. 

एका पानावरील इतिहास बदलून असत्य इतिहास लिहिला असा दुसरा आरोप आहे. सत्य हे सापेक्ष असून बहुमत, सत्ता, संपत्ती, अधिकार याच्या जोरावर हवे तसे  वाकवता येते. काही एक सुप्त हेतू मनात ठेवून जाणूनबुजून असत्य लेखन केले असे या बाबतीत तरी म्हणता येणार नाही. लिखाण करणाऱ्यांचे पूर्वग्रह त्यांच्या लिखाणात येणे अगदी साहजिक आहे. आणि म्हणूनच विकीवर "ऐडिट” बटण आहे! तुम्हाला खटकणारे पूर्वग्रह तुम्ही दुरुस्त करू शकता. "आम्हाला काय इतर दुसरे धंदे नाहीत का" असा प्रश्न पडला असेल तर पूर्वग्रहविरहित, बावनकशी सोन्यासारखे निखळ सत्य सांगणारा ब्रिटानिका एनसायक्लोपिडीया आहेच की! विकीला विसरा.

विकीवरील कोणतेही पान कधीच "संपूर्णपणे पूर्ण” होत नाही. कोणतेही पान कधीच "संपूर्णपणे नष्ट” होत नाही. तसेच ते कधीच "संपूर्णपणे सत्य” सांगत नाही. विकी ही कुणी सती-सावित्री असून, आतमध्ये शंकराच्या पूजेत मग्न आहे तेव्हा तिचे पावित्र्य आणि कौमार्य यांचे रक्षण करण्यासाठी हातात नंग्या तलवारी घेऊन दिवस-रात्र दरवाज्याबाहेर खडा पहारा दिला पाहिजे असे नाही. त्याचबरोबर विकी म्हणजे  "मोकळे कुरण” असे समजणे देखील चुकीचे ठरेल. या दोन्ही मधील सुवर्णमध्य काढावा लागेल. जर एका बाजूला झुकावेच लागले तर मोकळ्या कुरणाच्या बाजूने झुकावे लागेल. कारण हा "मोकळेपणा” विकीच्या डी.एन.ए. मध्येच लिहिला आहे. ते काही व्यंग नाही. त्यातूनही तो जर दोष मानला तर तो विकीचा जन्मजात दोष म्हणावा लागेल. त्यावर काही उपाय नाही.

पर-सवर्णाचे सोवळे ओवळे

अनुस्वार द्यावा की देऊ नये?

याचा निर्णय शुद्धलेखन नियमात सुरवातीलाच दिलेला आहे. (नियम १.१ व नियम १.५)

फक्त स्पष्टोच्चारित अनुनासिकाबद्दल शीर्षबिंदू द्यावा. ज्या शब्दांमधील अनुस्वारांचा उच्चार अस्पष्ट असतो. किंवा तो उच्चारलादेखील जात नाही. अशा शब्दांवर अनुस्वार देऊ नये. जुन्या साहित्यात अनुस्वाराचा विपुल उपयोग केलेला आढळेल. आताच्या जमान्यात असे नाकात बोलले जात नाही, तसेच लिहिलेही जात नाही.

उदाहरणार्थ:

अनुस्वार द्यावाः गुलकंद, चिंच, तंटा, आंबा
अनुस्वार देऊ नयेः हंसणे, धांवणे, जेव्हां, कोठें, कधीं, कांही


पर-सवर्ण पद्धतीने अनुस्वार दिलेला चालेल का?

याचा निर्णय देखील नियमात सुरवातीलाच दिलेला आहे. (नियम १.२ व नियम १.३) पण या नियमाचा अर्थ नीट न लावला गेल्यामुळे फार गोंधळ निर्माण झाला आहे. तर नियम असे सांगतो की -

तत्सम म्हणजे संस्कृतमधून मराठीत आलेल्या शब्दांना पर-सवर्ण पद्धतीचा अनुस्वार द्यायला "विकल्पाने” हरकत नाही.

यात तीन गोष्टी लक्षात घ्यायला हव्यात.

१) ही सूट संस्कृतमधून मराठीत आलेल्या शब्दांनाच आहे. प्युअर मराठी शब्द जसे संप, आंबा, मंदिर, दंगा हे अनुस्वारानेच लिहायचे आहेत. आई आपल्या मुलाला जसे रंग, रूप देते तसेच कधी कधी ब्लड प्रेशर, डायबिटीस देखील देते तसे पर-सवर्ण ही संस्कृतची "लिगसी” मराठी भाषेला मिळाली आहे. ती सांभाळण्याचे टेंशन घेऊ नका. आधीच जोडाक्षरे लिहताना आमची हालत होते. त्यात अनुस्वाराने भागणारे काम जोडाक्षराने का लिहायचे? कोणता शब्द संस्कृतातून आला आहे आणि कोणता ९६ कुळी मराठी आहे याची कल्पना आमच्या तीर्थरूपांना देखील नाही, तर आम्हाला कुठून असणार? नियमानुसार 'अंतर्गत' शब्द 'अन्तर्गत' असा लिहिला तर चालेल. पण 'संबंधित' शब्द 'सम्बन्धित' असा लिहता येणार नाही. कारण काय तर 'अंतर्गत' संस्कृत तर 'संबंधित' मराठी शब्द आहे. काय सांगता? हे कसे ओळखले बुवा? बुरखा घातलेल्या बाईचे वय, सौंदर्य काही जाणकार सांगू शकतात. पण आम्ही कशातलेच जाणकार नसल्यामुळे बाई किंवा शब्द ओळखू शकत नाही. आता तो आमचाच प्रॉब्लेम आहे हे मान्य. पण त्यासाठी तत्सम व तद्भव शब्दांचे वेगवेगळे शब्दकोश तरी उपलब्ध आहेत का? तर उत्तर नाही. किंवा कोणत्या शब्दकोशात तशी काही खूण आहे का? १०० / २०० वर्षांपूर्वीच्या एखाद्या शब्दकोशात तशी सोय असेल कदाचित पण तो शब्दकोश आता "आऊट ऑफ प्रिंट" झाल्यामुळे बघायला देखील मिळणार नाही!

२) दुसरी गोष्ट म्हणजे "हरकत नाही” या शब्दाने काय सूचित होते? त्याचा अर्थ अनुस्वार देणेच अपेक्षित आहे पण एखाद्या डुढ्ढाचार्याने पर-सवर्णाचे सोवळे पाळले तर आम्ही "हरकत” घेणार नाही.

३) तिसरी गोष्टः

विकल्पाने पर-सवर्ण लिहिण्यास हरकत नाही. यातील विकल्पाने याचा अर्थ काय? विकल्प या शब्दाचा अर्थ इथे "एकापेक्षां अधिक रूपांचा किंवा नियमांचा स्वीकार" हा आहे. पण त्याबरोबरच विकल्प शब्दाचा मोल्सवर्थने लावलेला अर्थ म्हणजे respecting difference of opinion असा आहे. म्हणजे भिन्नमताचा आदर करा. पण म्हणून मूळ नियमाला म्हणजे अनुस्वाराला विसरून जा असे होत नाही.

नियम असेही सांगतो की अनुस्वारानंतर येणाऱ्या अक्षराच्या वर्गातील अनुनासिकच पर-सवर्ण म्हणून वापरावे. लोकं सरसकट न किंवा म वापरतात ते चुकीचे आहे. ‘त' वर्गासाठी 'न’ तर प साठी म वापरले पाहिजे. त वर्ग म्हणजे त, थ, द ध न उदाहरणः पंडित=पण्डित, अंतर्गत=अन्तर्गत, अंबुज=अम्बुज.

फांद्यांचा हा शब्द फान्द्‍यान्चा असा लिहणे अशुद्ध आहे. फार तर तो फान्द्‍याञ्चा असा लिहता येईल कारण नियमाप्रमाणे द ला न तर च ला ञ जोडावा लागेल. आता तुम्हीच सांगा की तुम्हाला फांद्यांचा वाचायला आवडेल की फान्द्‍याञ्चा ? मुळात फांदी हा शब्द संस्कृत नसून मराठी आहे त्यामुळे त्याला पर-सवर्ण वापरायची सूटच नाही! आता झाला का वांदा (की वान्दा?) तर मूळ मुद्दा असा आहे की पर-सवर्णाच्या नादात जोडाक्षरे वाढतात, ती बेढब दिसतात. लिहायला अवघड जातात. अनुस्वाराची बिंदी वर लावली की खाली त वर्ग आहे की प वर्ग याची चिंता करावी लागत नाही. तसेच तत्सम की तद्भव याचाही विचार करावा लागत नाही.

पर-सवर्ण नीट विचार करून वापरला नाही तर अर्थाचा अनर्थ होऊ शकतो.

उदाहरणार्थ:

वेदांत=वेदांमध्ये, वेदान्त= तत्वज्ञान,
देहांत=शरीरांमध्ये, देहान्त= मृत्यू.

या विषयाला एक तांत्रिक बाजू देखील आहे. युनिकोडमध्ये (गूगलमध्ये) तेंडुलकर आणि तेण्डुलकर तसेच तेन्डुलकर वेगवेगळ्या इंडेक्सखाली नोंद होतात. कुणी तेंडुलकर म्हणून शोधले तर पर-सवर्ण पद्धतीने लिहिलेला लेख मिळणार नाही.

खाली दिलेले सर्व शब्द मराठी आहेत. सबब त्यांना अनुस्वाराची बिंदी लावावी. पर-सवर्णाची फॅशन तिकडे हिंदीत करा फार तर, इकडे नको!

सन्त अम्बादास मन्दिर मण्डळ, शेन्दूर पारम्पारिक सौन्दर्यासाठी बान्धल्यानन्तर यशवन्तराव स्वातन्त्र्यसैनिकान्ना

_____

इंग्रजी शब्द लिहिताना देखील अनुस्वारयुक्त शब्द लिहिणेच बरोबर आहे. पर-सवर्ण पद्धतीने लिहू नयेत.

१) "ब्रँडी" = ब ् र ँ ड ी (३ मुळाक्षरे + ३ स्वर) - ७२ हजार रिझल्ट

२) "ब्रॅंडी" = ब  ् र ॅ ं ड ी (३ मुळाक्षरे + ४ स्वर) - १६ हजार रिझल्ट

३) "ब्रॅण्डी"  = ब ् र ॅ ण ् ड ी (४ मुळाक्षरे + ४ स्वर) - २२२ रिझल्ट

४) "ब्रॅन्डी" = ब ् र ॅ न ् ड ी (४ मुळाक्षरे + ४ स्वर) - ७ हजार रिझल्ट