भाषा बदलतेय नव्हे तर बदलली आहे!

भाषासूत्र या सदरात वैशाली पेंडसे-कार्लेकर यांनी "भाषा बदलतेय" या लेखात नियम १३ चा विस्तार करून त्यानं, इकडं, इथं, आतलं, मधलं अशा शिरोबिंदूयुक्त शदांचा प्रमाण भाषेत स्वीकार करावा असे सुचविले आहे. तसेच, बदलते आहे- बदलतेय, गेली आहे- गेलीय- गेलेय, बोलतो आहे- बोलतोय अशा प्रकारची संधिसाधू क्रियापदेदेखील नियमानुसार आपलीशी करावी असे म्हटले आहे.

loksatta.com/navneet/marathi-language-learning-changes-in-marathi-language-types-of-marathi-sentences-zws-70-2965010/

स्पेलचेकच्या डेटाबेसमध्ये हे शब्द अगदी सुरवातीपासून म्हणजे सुमारे १५ वर्षांपासून जमा आहेत. या शब्दांचा आम्ही कधीच स्वीकार केला आहे!

नेहमी चुकणारे शब्द

मुल्य > मूल्य

स्विकार > स्वीकार

मंदीर > मंदिर

आधारीत > आधारित 

क्रांतीकारी > क्रांतिकारी

समुह > समूह

स्वरुप > स्वरूप

नमुद > नमूद

असुन > असून

सेल्सिअस की सेल्सियस?

यष्टीरक्षक > यष्टिरक्षक

नामाचे लिंग सर्वनामाला

खाली दिलेल्या वाक्यात "असलेली" बरोबर आहे का "असलेले" बरोबर आहे?

१) बेल्हे जुन्नर तालुक्यातील एक मोठी बाजार पेठ असलेली मोठ्ठ गाव आहे. 

२) बेल्हे जुन्नर तालुक्यातील एक मोठी बाजार पेठ असलेले मोठ्ठ गाव आहे. 

माझ्यामते क्रमांक २ बरोबर आहे. त्याचे कारण यस्मिन शेख यांच्या लेखात वाचता येईल.

https://www.loksatta.com/navneet/gender-in-marathi-nouns-marathi-language-learning-zws-70-2831275/

ही दोन वाक्ये वाचा :

(१) 'वृद्धांना कधी कधी वाटते, की वार्धक्य किंवा दीर्घायुष्य हे परमेश्वराची कृपा नसून अवकृपा आहे.'

(२) 'मवाल्यांनी त्या सुंदर मुलीला इतका त्रास दिला, की सौंदर्य हे वर नसून शाप आहे असे तिला वाटू लागले.'

या दोन्ही वाक्यांत एक चूक आहे, 'हे' हा शब्द. या दोन्ही वाक्यांत 'हे' हे सर्वनाम, नपुसकिलगी, एकवचनी आहे. वास्तविक पहिल्या वाक्यात हे सर्वनाम 'वार्धक्य' किंवा 'दीर्घायुष्य' या नपुसकिलगी नामाचे नसून 'कृपा','अवकृपा' या स्त्रीलिंगी एकवचनी नामांचे आहे. तसेच, दुसऱ्या वाक्यात 'हे' हे नपुसकिलगी सर्वनाम 'सौंदर्य' या नपुसकिलगी, एकवचनी नामाचे नसून ते 'शाप' 'वर' या (पुल्लिंगी) नामांचे आहे. हे शब्द – नामे, पुल्लिंगी, एकवचनी आहेत, त्यामुळे ही वाक्ये अशीच योग्य आहेत. 

(१) 'वृद्धांना कधी कधी वाटते, की वार्धक्य किंवा दीर्घायुष्य ही परमेश्वराची कृपा नसून अवकृपा आहे.' 

(२) मवाल्यांनी त्या सुंदर मुलीला इतका त्रास दिला, की सौंदर्य हा वर नसून शाप आहे असे तिला वाटू लागले.

या संदर्भात लोकमान्य टिळकांचे एक अत्यंत प्रसिद्ध वचन येथे उद्धृत करावेसे वाटते. – 'स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच.' 'हा', 'तो' ही पुल्लिंगी सर्वनामे 'स्वराज्य' या नपुसकिलगी नामाची नसून, 'हक्क' या पुल्लिंगी नामासाठी आहेत.

अलीकडेच 'लोकसत्ता'त छापलेले हे वाक्य पाहा – 'मुंबई पोलीस प्रशासनाने काढलेला आदेश हे महाराष्ट्र साहित्य परिषदेच्या पाठपुराव्याचे यश आहे' असे परिषदेचे अध्यक्ष प्रा. मिलिंद जोशी यांनी सांगितले. 'हे' हे सर्वनाम (नपुसकिलगी एकवचनी) 'आदेश' या पुिल्लगी नामाचे नसून 'यश' या नपुसकिलगी नामाचे आहे, हे वाचकांच्या लक्षात आलेच असेल.

कारकिर्द की कारकीर्द?

अरूण फडके यांच्या मार्गदर्शनाखाली बनलेल्या "शुद्धलेखन ठेवा खिशात" या ॲपमध्ये हे स्पष्टीकरण मिळाले.

बरोबरः उर्फ, कारकिर्द, शागिर्द, सुपुर्द

चूकः ऊर्फ, कारकीर्द,शागीर्द, सुपूर्द

उर्फ, कारकिर्द, शागिर्द, सुपुत्र हे मराठीतले तद्भव शब्द आहेत. त्यामुळे ह्यांमधले इकार-उकार मराठीच्या ऱ्हस्व-दीर्घ नियमांनुसार लिहिले जातील. परंतु ह्या चारही शब्दांमध्ये रफारयुक्त अ-कारान्त जोडाक्षर आहे. त्यामुळे ह्या शब्दांना दोन नियम लागू होतात.

१) अ-कारान्तापूर्वीचा इकार उकार दीर्घ असतो.

२) जोडाक्षरापूर्वीचा इकार-उकार ऱ्हस्व असतो.

हे दोन नियम परस्परविरुद्ध इकार-उकार दाखवतात. त्यामुळे आता अ-कारान्त जोडाक्षर असलेले इतर मराठी शब्द ह्या दोन नियमांपैकी कोणत्या नियमाने चालतात हे पहावे लागेल. ते शब्द असे - कुट्ट, खिन्न, खुट्ट, गुच्छ, ठुस्स, डिम्म ढिम्म, डु ढुस्स, फुस्स, भिल्ल, भिस्त, मिट्ट, शिस्त, सुस्त, हुश्श हे सारे शब्द जोडाक्षरापूर्वीचा एकार इकार - उकार ऱ्हस्व असतो ह्या नियमाने चालताना दिसतात. त्यामुळे ह्याच नियमानुसार उर्फ, कारकिर्द, शागिर्द, सुपुर्द असेच लेखन बरोबर ठरते.

शुद्धलेखनाच्या नियमांचे सार

१९७२ सालापासून शुद्धलेखनाचे १८ शासनमान्य नियम अस्तित्वात आहेत.  रामाने जसे शिवधनुष्याचे तुकडे केले तसे मराठी माणसाने त्यातील ८.१ या नियमाचे तुकडे करून फेकून दिले आहेत. तर तो नियम आहे असा...

उपान्त्यी दीर्घ ई किंवा ऊ असलेल्या मराठी शब्दांचा उपान्त्य ई-कार किंवा ऊ-कार उभयवचनी सामान्यरूपांच्या वेळी ऱ्हस्व लिहावा.
उदाहरणार्थ : गरीब-गरिबाला,गरिबांना,चूल-चुलीला,चुलींना. 

अपवाद-दीर्घोपान्त्य तत्सम शब्द.
उदाहरणार्थ:परीक्षा-परीक्षेला, परीक्षांना, दूत-दूताला, दूतांना.

थोडक्यात सांगायचे झाले तर शब्दातील शेवटून दुसरे अक्षरे कधी पहिले तर कधी दुसरे काढायचे ते ब्रह्मदेव देखील खात्रीने सांगू शकणार नाहीत. ट्राफिकचे काही रूल हे फक्त "मामा” लोकांच्या वरकमाईसाठी निर्माण केले गेले आहेत असे त्या विषयातील जाणकार सांगतात. तसे हा नियम डुढ्ढाचार्य / अंकल लोकांच्या सोयीसाठी आहे असे या विषयातील जाणकार सांगतात. खोटं वाटत असेल तर कै. अरूण फडके यांनी या नियमात काय बदल सुचविला होता ते येथे वाचता येईल.

https://arunphadake.com/2011/01/01/shuddhalekhanachesulabhikaran/

10) उपान्त्य अक्षराचा दीर्घ इकार किंवा दीर्घ उकार सामान्यरूपात ऱ्हस्व लिहावा.

(महामंडळाच्या नियम क्रमांक 8.1ला हा पर्यायी नियम आहे. उपान्त्य अक्षराचा दीर्घ इकार किंवा दीर्घ उकार सामान्यरूपात ऱ्हस्व करणे, ही मराठीची प्रकृती आहे. त्यामुळे ‘वीर, पूजा, गीत’ ह्यांसारख्या संस्कृत शब्दांची सामान्यरूपेही ‘विराला, पुजेत, गितासाठी’ अशी लिहिली जातील. ‘कुटुंबीयांना’ हा शब्द अनेक वेळा ‘कुटुंबियांना’ असा लिहिला जातो आणि प्रचलित नियमांनुसार तो चुकीचा ठरतो, हे आपण पाहतोच. त्याशिवाय तो शब्द संस्कृतमधून मराठीत आला आहे हे ओळखायचे कसे हा प्रश्न इथेही आहेच.)

आमच्या शाळेतील एक शिक्षक वेळेवर न येणाऱ्या, अभ्यास न करणाऱ्या मुलांचे पुढे काय होणार याचे लेक्चर आम्हा वेळेवर येणाऱ्या मुलांना देत असत. त्याप्रमाणे कुटुंबीयांना हा शब्द अनेक वेळा कुटुंबियांना असा चुकीचा लिहिला जातो, याची शिक्षा म्हणून वीराला, पूजेत, गीतासाठी असे शब्द विराला, पुजेत, गितासाठी असे लिहावेत अशी त्यांनी केलेली सूचना कोणीही स्वीकारलेली नाही. ही सूचना बरोबर असून मी तसेच लेखन करतो असे म्हणणारा एकतरी व्याकरणतज्ज्ञ कोणाला माहीत आहे का? ही सूचना अस्वीकारार्ह आहे कारण कोणी त्यापुढे जाऊन म्हणेल की सामान्यरूपात तरी ऱ्हस्व का करा? दीर्घच ठेवला तर हा नियम अधिक सोपा नाही का होणार? (उदा. गरीब - गरीबाला, गरीबांना, चूल - चूलाला, चूलांना) आणि अगदीच पुढे जाऊन ऱ्हस्व इकार/ उकार काढूनच टाका - फक्त दीर्घ इकार/ उकार पुरेसे आहेत असे म्हणणारे देखील आहेत की! ते मान्य केले तर "चुलीत घाला तुमचे नियम" हे वाक्य "चूलीत घाला तूमचे नीयम” असे लिहावे लागेल. ही दोन्ही वाक्ये मोठ्याने वाचून पाहिल्यावर ऊंझा जोडणी मराठीच नाही तर खुद्द गुजराती भाषेने देखील का स्वीकारली नाही ते कळेल. गुजरातीचे मला माहीत नाही पण मराठीचे ऱ्हस्व / दीर्घ उच्चार अगदी स्पष्ट होतात आणि ते तसेच लिहावे लागतात हे सर्व नियमांचे सार आहे.  

युबंटूसाठी गमभन

खाली दिलेली कमांड युबंटूच्या कमांड प्रॉम्टवर कॉपी-पेस्ट करा. त्यानंतर आवश्यकता भासल्यास  reboot  कमांडने कंप्युटर पुन्हा सुरू करा. 

sudo add-apt-repository ppa:gamabhana-team/gamabhana

sudo apt-get update

sudo apt install gamabhana

आनुषंगिकच्या निमित्ताने

आनुषंगिक हा शब्द १६ प्रकारांनी लिहिता येतो. म्हणजे खाली दिलेले बाकीचे १५ प्रकार चुकीचे आहेत.

अनुशंगिक
अनुशंगीक
अनुषंगिक
अनुषंगीक
अनूशंगिक
अनूशंगीक
अनूषंगिक
अनूषंगीक
आनुशंगिक
आनुशंगीक
आनुषंगीक
आनूशंगिक
आनूशंगीक
आनूषंगिक
आनूषंगीक

हे शब्द तयार करण्यासाठी पायथॉनची ही स्क्रिप्ट वापरली.

mylist = [["अ", "आ"], ["नु", "नू"], ["शं", "षं"], ["गि", "गी"], ["क"]]
import itertools
for i in itertools.product(*mylist):
    print("".join(i))

तसेच ऐतिहासिक हा शब्द देखील अनेक प्रकारे लिहिता येतो.

_____

x = ['बि', 'बी']
y = ['भ', 'भि', 'भी']
z = ['त्स', 'स्त']

for x1 in x:
    for y1 in y:
        for z1 in z:
            print(x1+y1+z1)

_____

Use this code to generate more words with replacements.

replacements = {'ि':'ी', 'ी':'ि', 'ु':'ू', 'ू':'ु'}

with open('dicts/mr_IN_eng.dic') as f:
    for x in f:
        subs = [{_x,replacements.get(_x,_x)} for _x in x]
        for s in itertools.product(*subs):
            print ("".join(s))